جنگنده چند منظوره JAS 39 Gripen

جنگنده چند منظوره JAS 39 Gripen

جنگنده چند منظوره گرپین توسط کمپانی ساب سوءد طراحی و ساخته شده است. این پرنده پرواز خود را در سال 1988 به انجام رسانیده و بالاخره در سال 1997 در نیروی هوایی سوءد

 وارد خدمت عملیاتی خود شد. طبق برنامه ریزی ، گرپین به تدریج جایگزین تمام هواپیماهای ویگن و دراکن شده است. JAS به معنی Jakt (جنگنده) ، attack (تهاجمی) و Spaning (شناسایی) در زبان سوءدی می باشد که نشان دهنده این است که هر فروند گرپین، توانایی به انجام رسانیدن تمام این ماموریت ها را دارد. ناگفته نماند نام گرپین نیز برگرفته از موجود افسانه ای با سر عقاب و بدن شیر است.



گرپین توسط کنسرسیوم صنعتی متشکل از ساب، اریکسون

 مایکروویو سیستمز، ولوایرو کورپریشن ، ساب اویونیکز و FFV

 ایروتک ساخته شده است. یک شرکت بین المللی متشکل

 از مناقصه کار اصلی یعنی ساب و کمپانی بریتانیایی BAE

Systems با نام Gripen International کار بازاریابی را برای

 صادرات این جنگنده برعهده گرفته است و ناگفته نماند طرف

بریتانیایی ارابه فرود اصلی و قسمت هایی از بال را نیز تولید

 کرده است.



JAS 39A گونه تک سرنشینه گرپین بوده و گونه آموزشی/عملیاتی

 این جنگنده با نام JAS 39B شناخته می شود که دارای تمام

اویونیک و تسلیحات گونه تک سرنشینه البته بدون توپ می باشد.

JAS 39C شامل هواپیماهای گروه سوم و نوع استاندارد صادراتی است

که برای اولین بار در سال 2002 به نیروی هوایی سوءد تحویل داده

 شد. این هواپیما به نمایشگر رنگی کاکپیت، دستگاه تعبیه شده مولد

اکسیژن (OBOGS) و قابلیت

 سوختگیری هوایی مجهز شده است. JAS 39D نوع دو سرنشینه گونه C می باشد که آن نیز مورد بهسازی های ذکر شده قرار گرفته است.



قابل ذکر است که نیروی هوایی سوءد 204 فروند از هواپیمای

 گرپین را سفارش داده است که 28 فروند آنها از نوع دو سرنشینه

می باشند. تحویل این جنگنده ها تا سال 2007 ادامه خواهد یافت.

در نوامبر سال 1998 نیروی هوایی آفریقای جنوبی 28 فروند

گرپین که 9 فروند آن دو سرنشینه بود سفارش داد. قرار است

 کمپانی دنل ایویشن از آفریقای جنوبی قسمت هایی از بدنه

 مرکزی را تولید کند. اولین پرواز گرپین های آفریقای جنوبی در سال 2005 انجام گرفته و تحویل سفارش نیز از سال 2008 آغاز خواهد شد.
بعد از آفریقای جنوبی مجارستان در نوامبر سال 2001 تفاهم نامه ای را جهت اجاره کردن 14 فروند گرپین A و B به شرط تملیک به امضا رسانید که دو فروند آنها از نوع دو سرنشینه بود. البته در سال 2003 متمم این قرار داد مبنی بر تحویل هواپیماهای بهسازی شده و ارتقا یافته C و D به جای گو نه های قدیمی به قرارداد قبلی اضافه شد که این هواپیما ها از سال جاری میلادی تحویل داده خواهند شد. در ژوءن سال 2004 جمهوری چک قرارداد مشابهی را به امضا رسانید که چهارده جنگنده نیروی هوایی جمهوری چک در سال گذشته میلادی تحویل داده شدند.



کاکپیت



کاکپیت گریپن مجهز به مجموعه نمایشگر الکترونیکی EP-17 ساخت ساب اویونیکز می باشد که شامل سه نمایشگر چد منظوره و یک نمایشگر سر بالا است. نمایشگر سر پایین وسط اطلاعات تاکتیکی و نقشه کامپیوتری را نمایش داده و دو نمایشگرهای راست و چپ داده های پروازی و اطلاعات هدف دریافتی از مجموعه حساسه را نمایش می دهند. قابل ذکر است که ساب ایرواسپیس و BAE Systems با همکاری دنل کمولوس از آفریقای جنوبی یک سیستم نمایشگر یکپارچه نصب شده ذوی کلاه خلبان را برای جنگنده گرپین توسعه داده اند که بر پایه سیستم مشابه جنگنده یوروفایتر تایفون طراحی شده و به نام کبرا معروف می باشد.کبرا در جنگنده های گرپین آفریقای جنوبی مورد استفاده قرار خواهد گرفت.
کنترل سیستم هایی که از نظر زمانی حساس می باشند مانند تسلیحات و ارتباطات به صورت گروهی روی دسته گاز و اهرم هدایت قرار گرفته اند. سیستم کنترل پرواز نیز به صورت دیجیتالی پرواز با سیستم سه گانه سازی شده می باشد که توسط BAE Astronics و لاکهید مارتین تامین شده است.



تسلیحات

گرپین دارای هفت آویزگاه خارجی تسلیحات و بار می باشد که دو آویزگاه در نوک بال ها چهار تا زیر بالها در زیر بدنه قرار گرفته است. موشک های هوا به هوا شامل میکا ، آمرام و سایدواندر می باشد که با کد RB74 در نیروی هوایی سوءد شناخته می شود. موشک AIM-9L سایدواندر موشکی کوتاه برد می باشد که برای افزایش قابلیت های Dogfight طراحی شده است.موشک های هوا به زمین نیز شامل موشک های ضد کشتی هدایت شونده راداری Saab RBS 15 F و موشک ماوریک ساخت ریتءون است. به گونه ای جدیدتراین جنگنده در آینده مجهز به موشک های کوتاه برد هوا به هوای IRIS-T و نیز موشک های هوا به هوای فراتر از میدان دید متءور خواهند شد.علاوه بر این پرتاب موشک دورایستای KEPD 350 نیز از این جنگنده با موفقیت همراه بوده است.
توپ 27 میلیمتری ماءوزر نصب شده در داخل بدنه به صورت خودکار دارای هدایت راداری می باشد. ضمنآ نوعی غلاف شلیک راکت تیز با موفقیت روی گرپین آزمایش شده و به صورت عملیاتی روی این جنگنده مورد استفاده قرار گرفته است.



پادکارها

ساب اویونیکنز مسوول تولید مجموعه الکترونیک EWS 39 برای نصب روی جنگنده های گرپین سوءد شده است. EWS 39 یک سیستم یکپارچه جنگ الکترونیک است که هشدارهای راداری، فاصله یابی الکترونیکی و پخش تله های راداری و حرارتی را در این پرنده امکانپذیر می سازد.


رادار دوربرد پالس داپلر اریکسون


حساسه ها

رادار پالس داپلر چند منظوره اریکسون PS-05 دارای حالتهای دوربرد هوا به هوا، ردیابی در حین کاوش، ردیابی هدف چند حالته، حالت های تجسس سریع رزم هوایی و ارزیابی حمله و نو کردن داده های فراتر از میدان دید نیمه مسیر موشک است.
حالت های هوا به سطح نیز سامل تجسس و شناسایی هدف دوربرد، ردیابی هدف چند حالته ، نقشه یابی با تفکیک بالا ، مسافت یابی هوا به سطح و در نهایت متمرکز کردن پرتوی رادیویی داپلر(DBS) می باشد.
گرپین مجهز به حساسه جلونگر فروسرخ (FLIR) و سیستم جستجو

 و ردگیری فروسرخ ساخت IR-Otis می باشد. همچنین نه فروند از گرپین های نیروی هوایی سوءد مجهز به غلاف شناسایی ساب تک مدولار شده اند که شامل حساسه فروسرخ CA270 Optical/Recon است. البته این سیستم در سال جاری میلادی وارد خدمت خواهد شد.



ارتباطات

این هواپیما مجهز به گیرنده / فرستنده رادیویی VHF/UHF از ساب تک و کترونیکز و نیز سیستم شناسایی دوست از دشمن (IFF) تالس TSC2000 می باشد. یک خط ارتباط داده ای هوا به هوا امکان مبادله بدون تاخیر داده ها را با دیگر واحد های هوایی امکانپذیر می سازد.

 در نقش تهاجمی و شناسایی می توان اطلاعات کسب شده از رادار را

از طریق این خط ارتباط به دیگر واحد های هوایی که در سکوت راداری در حال پرواز می باشند انتقال داد.



پیشرانه

پیشرانه RM12 از کمپاتی ولووایرو نمونه توسعه یافته پیشرانه GE F404 کمپانی جنرال الکتریک می باشد. یک سیستم کنترل دیجیتال پارامترهای موتور را تحت نظارت خود داشته و به صورت خودکار در صورت نیاز سیستم پشتیبان را فعال می سازد. همچنین یک سیستم ناظر وضعیت داده های پروازی را نشان می دهد.
برای افزایش برد یک لوله سوخت گیری هوایی نیز در این هواپیما به چشم می خورد که برای حفظ شکل آیرودینامیکی به داخل بدنه جمع می شود.


بعد از فرود از پیش بالها به عنوان سطوح ترمز کننده برای

 کاهش مسافت ترمز استفاده می شود


**مشخصات هواپیما**



فاصله دو نوک بال از هم : 4/8 متر
طول هواپیما شامل لوله پینو : 1/14 متر
ارتفاع : 5/4 متر
حداکثر وزن برخاست : 14 تن
حداکثر سرعت : مافوق صوت در تمامی ارتفاعات

منبع:www.aerospacetalk.com

قسمت چهارم

 

F-16I Sufa

پس از انتظاری طولانی، جنگندهء اسرائیلی جدید F-16I Sufa که به معنی طوفان یا Storm می باشد، خط تولید کارخانجات لاکهید مارتین در تگزاس را به سمت دستان وزیر دفاع وقت اسرائیل، شائول موفاز، ترک می‏کند، کسی که منتظر دریافت اولین فروند از 102 فروند سفارش داده به سال 1997 می‏باشد.

نیروی هوایی اسرائیل (IAF)، آخرین سطح تکنولوژی مشهورترین جنگندهء لاکهید مارتین، یعنی F-16 را اندکی پس از خریداری 25 فروند از گران‏ترین جنگندهء ساخت بوئینگ یعنی F-15I به سال 1997 انتخاب کرد و سفارش داد.

قرارداد خرید 102 فروند F-16I به مبلغ 4.5 میلیارد دلار، یعنی برای هر فروند 45 میلیون دلار بوده است که مبلغ آن، به شکل کمکهای سالیانه ایالات متحده به اسرائیل تسویه خواهد شد. این بزرگترین معاملهء تسلیحاتی اسرائیل از سال 1948 محسوب می‏گردد. هر فروند F-15I به ارزش 84 میلیون دلار به اسرائیل واگذار شده بود.

F-16I نمونه‏ای از همان F-16D Block 50/52 نیروی هوایی ایالات متحده می‏باشد که با انجام تغییرات بسیار گسترده ساخته شده است. به جز این، یک موتور جدید و بسیار پرقدرت ساخت پرات اند ویتنی به نام F100-PW-229 نیز برای این هواپیما در نظر گرفته شده است، و بدین طریق است که F-16I تعداد بی‏شماری از تغییرات و بهسازی‏های بسیار پیشرفته را به رخ می‎کشد. برای مثال، در Sufa تعداد زیادی از تکنولوژی‎های نوین در طراحی سیستم‏های آویونیکی به کار گرفته شده است که از جملهء آنها سیستم داخل نصب شدهء FLIR (جستجوگر فرانگر حرارت: Forward Looking Infraraed)، سیستم سخت افزار جدید حمل سلاح ساخت کمپانی وزارت دفاع اسرائیل، Lahav می‏باشد. (لاهاو، شرکتی زیرمجموعهء صنایع هواپیمایی اسرائیل می‏باشد) تکنولوژی به کار گرفته شده توسط لاهاو، اجازهء درگیری همزمان با چند هدف هوایی را داده، ضمن اینکه توان بقاپذیری ذاتی هواپیما را افزایش می‏دهد.

در F-16I پیش‎بینی شده از موشکهای هوا به هوای بسیار توانمند Python 5 ساخت Rafael استفاده شود که از تسلیحات پیشرو و بسیار جدید ساخت اسرائیل محسوب می‏شود. هرچند اطلاعات چندانی در مورد Python 5 وجود ندارد، اما نسل قبلی این موشک یعنی Python 4 پیشرفته‏ترین موشک گرمایاب در سراسر جهان محسوب می‏شود، به طوری که توسط نیروی هوایی ایالات متحده نیز خریداری شده است. Python 5 از یک جستجوگر بسیار نوین حرارت بهره می‏برد که هیچ اقدام متقابلی نمی‏تواند این موشک را منحرف نماید. این موشک را می‏توان پس از پرتاب بر روی هدف قفل نمود که این امر، یک مزیت فوق‏العاده و بی‏نظیر به هنگام شلیک محسوب می‏شود.

به علاوه، رادار بسیار پیشرفتهء چندحالتهء AN/APG-68(V)9 ساخت نورثروپ – گرومن، عمق شناسایی اهداف را نسبت به رادار قدیمی APG-69، به میزان 30 درصد افزایش داده و موجب می‏شود که Sufa یک دید شبیه‏سازی شده ولی با کیفیت بسیار بالا از نقشهء سطح زمین بدست آورد.

مکمل سیستم‏های تسلیحاتی ارتقاء یافته، فضای اختصاص یافته در كابين عقب هواپیماست که شامل سیستم‏های آویونیک بهبود یافته و پخش کننده‏های Chaff و Flare می‏باشد که هم برای آموزش خلباني و هم در نبرد واقعی کاربرد دارند.

به علاوه، مخازن قابل برداشتن سوخت تطبیقی یا Conformal Fuel Tanks که در اصطلاح به CFT مشهور هستند، در بالای محل ریشهء بالها، خودنمایی می‏کنند و باعث می‏شوند جایگاههای زیر بالها، جهت حمل مقدار بیشتر تسلیحات، آزاد بمانند. F-16I بدون سوختگیری هوایی، دارای شعاع عمل رزمی به میزان 500 مایل یا حدود 800 کیلومتر می‏باشد. برد پروازی افزایش یافته، به نیروی هوایی اسرائیل این امکان را می‏دهد تا به اهدافی در ایران و لیبی بدون نیاز به سوختگیری هوایی حمله‏ور شود. به علاوه، کابین این هواپیما جهت استقرار افسر کنترل تسلیحات در صندلی پشت خلبان، بسیار گسترش یافته است.

اسرائیل در ابتدا تعداد 50 فروند F-16I را در سال 2001 سفارش داده بود اما این سفارش را به دلیل عدم خریداری تعداد بیشتری از جنگنده های F-15I، به 102 فروند افزایش داد. با در اختيار گرفته شدن جنگنده‏هاي Sufa، استراتژي بازدارندگي اسرائيل افزايش يافته و قابليت پاسخ‏دهي ضربتي به تهديدات موجود در خاورميانه تقويت مي‏‏شود. اين در حالي است كه امكان بازنشسته شدن جنگنده‏هاي قديمي نظير A-4 Skyhawk و F-4E Phantom II كه از دههء 1960 در حال خدمت هستند، فراهم مي‏گردد.

انتظار مي‏رود سه اسكادران تا پايان سال 2008 از اين جنگنده‏هاي جديد، در پايگاه هوايي رامون (Ramon) در عمق صحراي نقب (Negev) عملياتي شوند. با ورود اين 102 فروند F-16I، اسرائيل جمعن تعداد 362 جت جنگي F-16 در اختيار خواهد داشت كه بزرگترين ناوگان F-16 در تمام كل جهان پس از ايالات متحده محسوب مي‏شود. جنگنده‏هاي F-16 ستون فقرات نيروي هوايي اسرائيل را تشكيل مي‏دهند، اما اين مدل جديد I، توان ضربتي دوربرد نيروي هوايي را تقويت كرده و مكملي براي اسكادران F-15I كه در اواخر دههء 1990 وارد خدمت شده‏اند، خواهند بود.

JINSA
F-16I، آخرين مدل توسعه يافتهء جنگندهء فوق پيشرفتهء F-16 Block 50/52 ساخت لاكهيد مارتين مي‏باشد، كه تاكنون توسط شيلي، يونان، عمان و لهستان انتخاب شده است. اين هواپيما به وسيلهء تانكهاي قابل حذف سوخت موسوم به CFT كه گنجايش 2271 ليتر حمل سوخت دارند، از ساير مدلهاي F-16 قابل تمايز مي‏باشد. اين تانكهاي سوخت، برد رزمي هواپيما را افزايش داده و از نياز هواپيما به سوختگيري هوايي مي‏كاهند. همچنين استفاده از اين تانكهاي سوخت، باعث آزاد ماندن دو جايگاه حمل تسليخات در زير بالها مي‎شود كه اين باعث افزايش ميزان بارگذاري تسليحات هوا به ميزان هواپيما مي‎‏شود.

در اين هواپيماي F-16، همچنين يك كابين عقب درنظر گرفته شده است كه درون آن، شامل تجهيزات آويونيك و پخش كننده‏هاي Chaff و Flare مي‏باشد كه اين تجهيزات هم براي آموزش خلبان و هم در ماموريت رزمي حقيقي كاربرد دارند. هواپيماهاي سري F-16I دو سرنشينه هستند و در آنها تكنولوژي‏هاي بسيار پيشرفتهء آويونيك تعبيه شده است، ضمن اينكه از يك موتور بهبود يافتهء ساخت پرات اند ويتني به نام F100-PW-229 به عنوان پيشرانه استفاده مي‏كنند كه اين موتور بسيار به نمونهء نصب شده در جنگنده‏هاي F-16D نيروي هوايي ايالات متحده شباهت دارد.

در اين هواپيما همچنين يك سامانهء داخلي FLIR (سيستم فرانگر مادون قرمز = Forward-Looking Infrared) تعبيه شده است كه جهت نشانه‏گذاري اهداف زميني به كار مي‏رود، ضمن اينكه سوخت اضافي ذخيره شده در تانكهاي تطبيقي سوخت (CFT)، باعث افزايش شعاع رزمي اين جنگنده تا ميزان 800 مايل يا 1500 كيلومتر مي‎شود.
اين سامانه‏هاي جديد، به F-16I اين امكان را مي‏دهند تا قابليتهاي رزمي جديد را بدست آورد كه از جملهء آنها مي‏توان به توانايي درگيري با چند هدف به هنگام نبرد هوايي، دقت حملات ضربتي در هرگونه شرائط آب و هوايي و افزايش بقاپذيري ضربتي اين هواپيما در برابر اهداف بسيار خطرناك اشاره كرد.

تسليحات هوا به هوا
انتظار مي‏رود اسرائيل، جنگنده‏‎هاي F-16 خود را با موشكهاي پيشرفتهء ميان‏برد هوا به هواي Derby، و موشكهاي كوتاه‏برد Python 4 و Python 5 ساخت RAFAEL مجهز كند. موشك Derby يك موشك بسيار پيشرفتهء هدايت راداري همانند موشك آمريكايي AIM-120 AMRAAM مي‏باشد. سامانهء رادار بسيار پيشرفتهء تعبيه شده در اين موشك، توانايي درگيري همزمان با چند هدف مختلف را در محدودهء فواصل نزديك تا فواصل ماوراي ديد (BVR) امكان‏پذير مي‏‎سازد. اغلب كارشناسان اعتقاد دارند موشك Python 4، بهترين موشك گرماياب در سراسر جهان مي‏باشد، كه قادر به درگيري همزمان با چند هدف در يك محدودهء بسيار وسيع‏تر از موشك آمريكايي AIM-9 Sidewinder مي‏باشد.

تصویری از کابین بسیار مجهز خلبان در F-16I

بزرگترين معاملهء تسليحاتي تاريخ اسرائيل
دولت اسرائيل، به تاريخ 19 جولاي 1999 به طور رسمي تاييد كرد كه تعداد 50 فروند جنگندهء F-16 ساخت لاكهيد مارتين را بلافاصله پس از معاملهء سخت و مشكل‏آفرين خريداري جتهاي بوئينگ F-15I، از كارخانهء لاكهيد مارتين خريداري نموده است.

كلمهء معامله از زبان نخست وزير وقت اسرائيل، ايهود باراك، حين گفتگو با وزير دفاع ايالات متحده، ويليام كوهن به تاريخ 16 جولاي 1999 خارج شد. باراك، كه همزمان وزير دفاع نيز بوده است، هم به بيل كيلينتون و هم به كوهن اظهار داشت كه تصميم گرفته به توصيهء نظاميان اسرائيلي عمل كرده و اقدام به خريداري اين جتهاي جنگي نمايد. وي همچنين افزود كه حق انتخاب 50 فروند هواپيماي ديگر را براي سال آينده محفوظ مي‏داند. كل اين برنامه شامل هواپيما، تجهيزات رزمي و يك بستهء پشتيباني بود كه رقمي حدود 2.5 ميليارد دلار را جهت تهيه‏كنندگان مختلف اين ادوات، بالغ مي‏گشت. از اين مبلغ، 2.5 ميليارد دلار متعلق به لاكهيد مارتين بود. اين بزرگترين معاملهء‌ تسليحاتي تاريخ اسرائيل محسوب مي‏گشت. تصميم باراك براي خريداري اين هواپيماها، پس از بررسي و سنجش‏هاي فراوان وزارت دفاع اسرائيل بين يك مدل ارزان‏قيمت، چابك، تك موتورهء F-16، كه به وسيلهء كارخانجات لاكهيد مارتين توليد شده بود با مدلي سنگين‏وزن، چندكاره، دو موتورهء F-15I كه توسط بوئينگ ساخته مي‏‎شد، انجام شد.

يك مقام رسمي پنتاگون، كه خواستار ناشناس ماندن خود شده بود، در تاريخ 18 جولاي 1999 به روزنامهء جروزالم پست چاپ بيت‏المقدس اظهار كرده بود كه قرارداد خريداري 50 فروند F-16 با حق گزينش 50 تا 55 فروند ديگر، خيلي بيش از 2 ميليارد دلار بوده است، و اين F-16 هاي جديد و دورپرواز، تنها جهت حمله به اهدافي در ليبي و ايران خريداري شده‏اند.

در يكي از يادداشت‏هاي رسمي كارخانجات لاكهيد مارتين، نوشته شده است كه تصميم دولت اسرائيل جهت خريداري اين جتهاي جنگي، بنا به توصيهء وزير دفاع، فرماندهي پشتيباني وزارت دفاع و فرمانده نيروي هوايي اسرائيل به انجام رسيده است. اين انتخاب، تعجب چنداني را موجب نشد، زيرا نيروي هوايي يك ماه پيش از آن به مسئولان وزارت دفاع اعلام كرده بود كه جنگندهء F-16 سري + Block 50 ساخت لاكهيد مارتين را بسيار به جنگندهء F-15I ساخت بوئينگ ترجيح مي‏دهد.

موشه آرنز، وزير دفاع پيشين:
«من قصد دارم اين تصميم را بگيرم، اما ايهود باراك از من خواسته است كه اين كار را انجام ندهم و من امروز از اينكه باراك به همان عقيدهء من رسيده است، بسيار خرسندم.»
در مصاحبه‏اي با بخش فارسي راديو اسرائيل، آرنز اظهار كرد كه جتهاي جنگي جديد، باعث تحول تاريخي در نيروي هوايي اسرائيل نخواهند شد، زيرا اسرائيل پيش از اين خريد، جنگنده – بمب‏افكن‏هاي دورپرواز F-15I را در اختيار گرفته بود كه سال گذشته وارد خدمت شده بودند. آرنتز همچنين مي‏گويد: «در اين قرارداد، لاكهيد مارتين براي همكاري با صنايع دفاعي ما ملزم شده است، بنابراين اين خريد، داراي يك سود مضاعف براي ما بوده است.»

سخنگوي لاكهيد مارتين، جو استوت:
«اين قرارداد، حق انتخاب تا 60 فروند اضافي ديگر را تا 24 ماه آينده در اختيار اسرائيل قرار مي‎‏دهد.» . . . «هرچند كه ما به طور رسمي، چيزي را ننوشته‏ايم، اما به طور شفاهي، مسئوليت و تعهد خود را براي F-16 هاي انتخاب شده، مي‏پذيريم.»

برخي سيستم‏هاي F-16I
* سيستم‎هاي آويونيك ارتقاء يافته، نمايشگرهاي رنگي درون كابين و يك نمايشگر تعبيه شده درون كلاه خلباني ساخت كمپاني اسرائيلي Elbit ؛
* سامانهء بسيار پيشرفتهء مخصوص نبرد ساخت كمپاني اسرائيلي Elisra ؛
* سيستم تسليحاتي پيشرفته و سنسورهاي مربوطه ساخت كمپاني اسرائيلي Rafael،
و ساير سيستم‏هاي بهبود يافته مي‏‎باشد.

* ضمن اينكه صنايع هواپيمايي اسرائيل (IAI)، به طور معمول، به ساخت بدنه و ساير اجزاء F-16 ادامه خواهد داد. ميزان همكاري اين شركتها و ساير شركتهاي اسرائيلي، در حدود 25 درصد كل هواپيما مي‏باشد.

غول‏هاي صنايع هوافضاي ايالات متحده، يعني لاكهيد مارتين و بوئينگ، به طور شديد با يكديگر بر سر ارائهء پيشنهاداتي در مورد همكاري مشترك با اسرائيل با يكديگر به رقابت و نزاع برخاستند، اما اين لاكهيد مارتين بود كه بر رقيب قدر خود چيره شد، چون ظاهرن از جريان باخت خود در جريان معاملهء مشابهي كه به سال 1994 انجام شده بود، درس‏هاي فراواني را آموخته بود. آن زمان، لاكهيد مارتين بازنده شده بود، زيرا جتهاي جنگي F-16 به اندازهء جنگنده‏هاي گران‏قيمت F-15I دورپرواز نبودند. اما اين بار لاكهيد براي اين معامله با شگرد تانكهاي تطبيقي سوخت (CFT) وارد شده بود كه مخصوص نيروي هوايي اسرائيل و شايد امارات متحده عربي طراحي شده بودند و به F-16 اين امكان را مي‎دادند كه از نظر برد پروازي با F-15I برابر نمايد، در حالي كه قيمت اين F-16 در حدود نصف قيمت F-15I بود. همچنين لاكهيد بر خلاف بوئينگ، بسيار باز عمل كرده بود و اجازه داده بود تا صنايع دفاعي بومي در ساخت هواپيما و متعلقات، شراكت داده شوند.

دين ام هنكوك، رئيس سيستم‏هاي تاكتيكي هواپيماي لاكهيد مارتين در فورت ورث تگزاس اين چنين مي‏گويد:
«ما از دولت اسرائيل به دليل ادامهء همكاري و اطمينان به F-16 و كمپاني‏مان، بسيار سپاسگزاريم. ما به سوي آينده مي‏نگريم، تا بتوانيم منافع روابط متقابل سودمندانه را با اسرائيل در سالهاي آينده توسعه دهيم.»
وي همچنين افزود: «اسرائيل يكي از مشتريان پرسابقهء F-16 محسوب مي‏‎شود كه شراكت و منافع دوطرفه از همكاري ما حاصل شده است كه منجر شده تا توليد ما، تبديل به بهترين جنگندهء چندكارهء جهان تبديل شود.» . . . «اين يكي از موارد نزاع و رقابت سختي بود كه همواره بين لاكهيد و بوئينگ در جريان بوده است و در نهايت منجر به تبديل F-16 به يك جنگندهء چندكارهء بسيار پيشرفته شده است كه مورد انتخاب اغلب نيروهاي هوايي كشورهاي مختلف در جهان است.»

تحويل اين هواپيماهاي جديد، حدود سه و نيم سال پس از امضاء توافق‏نامه آغاز شده است و انتظار مي‏رود امسال (2007) به پايان برسد. نوع موتور منتخب دولت اسرائيل، اندكي پس از امضاء قرارداد مشخص گرديد. در اين هواپيما قرار بود يكي از موتورهاي F100 ساخت پرات اند ويتني و يا F110 ساخت جنرال الكتريك نصب شود.

برد پروازي بالا جهت اهدافي در ايران و ليبي
جنگنده‏هاي Sufa داراي برد رزمي فراتر از 500 مايل مي‏باشند. اين برد پروازي افزايش يافته، نيروي هوايي اسرائيل را قادر مي‏سازد به اهدافي در داخل ايران و ليبي بدون نياز به سوختگيري هوايي، حمله كند. Sufa داراي پيشرانهء بهبود يافتهء ساخت پرات اند ويتني به نام F100-PW-229 مي‏باشد. اين هواپيما طوري طراحي شده است تا بتواند با وزن خالصي به ميزان 22.582 كيلوگرم (52000 پوند) از زمين بلند شود، يعني اين هواپيما قادر است ميزان تسليحاتي بيش از F-16 معمولي را حمل كند. مهندس تسليحات اين هواپيما، در مكان پشت خلبان مي‏‎نشيند و بمب‏ها را تا رسيدن به هدف، هدايت مي‏كند. همچنين سخت‏افزار توانايي درگيري همزمان با چند هدف هوايي، و سيستم FLIR به وسيلهء كمپاني اسرائيلي Lahav فراهم شده است.

صنايع هواپيمايي اسرائيل (IAI)، سازندهء بال، بدنه، دم، تانكهاي داخلي سوخت، سيستم‏هاي ارتباطات ماهواره‏اي و سيستم‏هاي ارتباط تاكتيكي مي‏باشد.

معرفي پيمانكاران

Elbit Systems
سازندهء نمايشگر سربالا (HUD)، نمايشگر داخل كلاه (HMS)، كامپيوتر ماموريت، كامپيوتر نقشهء ديجيتال، شهپرها، تثبيت كننده‏هاي بدنه و درها.

Rafael
سازندهء سامانه‏هاي آويونيكي، نرم افزار طراحي الگوريتمي از سطح زمين و تجهيزات مخابراتي.

Elisra Electronic Systems
سازندهء سامانه‎‏هاي دفاعي براي جلوگيري از قفل كردن رادار دشمن و موشكهاي هدايت راداري و حرارت ياب.

BAE Systems Rokar International
سازندهء پخش‏كنندهء حرارت و Flare.

Rada Electronic Industries
سازندهء سيستم‏هاي كسب اطلاعات از زمين.

رادار: ساخت آمريكا
گزارش رسمي نيروي هوايي اسرائيل حاكي از اين است كه مذاكرهء آنها با وزارت دفاع اسرائيل براي عدم نصب رادار ساخت آمريكا بر روي F-16I بي‏نتيجه مانده است.
رادار AN/APG-68(V)9 ساخت شركت آمريكايي نورثروپ – گرومن، يك رادار بسيار پيشرفتهء چند حالته است كه خدمهء هواپيما را قادر مي‏سازد تهديدات هوايي را از فواصلی كه برد آن 30 درصد نسبت به سيستم رادار موجود APG-69 افزايش يافته است، كشف كنند، ضمن اينكه يك نقشهء مصنوعي از عوارض و تجهيزات سطح زمين با كيفيت بسيار بالا تهيه مي‏كند.

منابع جهت اطلاعات بیشتر:
آشنایی با رادار APG-68(V)9
Airforce Technology
Israeli Weapons

مطلبی را که ملاحضه کردید با زحمات دوست خوبم آقا رضا تهیه شده است و لطفا کپی رایت را رعایت کنید.

قسمت سوم

ساير گونه‏هاي ساخته شده

F-16/79
* ساخته شده بر اساس F-16A مجهز به موتور توربوجت ساخت جنرال‏الكتريك J79-GE-119 با كشش 80.10 كيلونيوتن
* اولين پرواز: 29 اكتبر 1980
* نوع ارزان‏قيمت مخصوص صادرات


F-16/101
* مجهز به موتوري كه از روي موتور بمب‏افكن B1 مشتق شده است: F110 ساخت جنرال الكتريك
* اولين پرواز: 19 دسامبر 1980
* خاتمهء پروژه: مي 1981


FF-16 AFTI
* نوع تغيير يافته براساس F-16A (به شماره سريال 0750 – 75) جهت مركز تكنولوژي پيشرفتهء نيروي هوايي (AFTI) يا Advanced Fighter Technology Integration جهت انجام آزمايشات پروازي و تست سيستم ها و تسليحات جديد
* اولين پرواز: 10 جولاي 1982
* سكان افقي تغيير يافته (مدلي كه بعدها در Block 15 به كار رفت)
* بال و آويونيك تغيير يافته (مدلي كه بعدها در Block 40 به كار رفت)
* انجام 725 سورتي پرواز تا ژوئن 1997 جهت آزمايش سيستم‏هاي گوناگون از سال 1988 تا 1998 مانند: LANTIRN و FLIR و . . .

F-16 GCAS
* مدلي تغيير يافته از F-16D سري Block 25
* تجهيز شده به سيستم جلوگيري از برخورد با زمين Ground Collision Avoidance System يا GCAS جهت استفاده هنگام پرواز در ارتفاع پست جهت «مهار پرواز در نزديكي عوارض زمين» (CFIT) يا Controlled Flight Into Terrain


F-16 ADF
پروژهء ارتقاء 279 فروند F-16A/B سري Block 15 جهت جايگزيني در 11 اسکادران گارد دفاع هوايي ايالات متحده براي بازنشست کردن جنگنده هاي قديمي F-4C/D/E و F-106.

* تاريخ صدور سفارش: اکتبر 1986
* ارتقاء رادار AN/APG-66 جهت يافتن اهداف کوچک و ارائهء تصويري شفاف و مداوم از اهداف هوايي بر روي صفحهء رادار
* تهيهء مقدمات نصب و يکپارچه سازي موشک آمرام با رادار F-16
* سيستم ضد ضدعمل الکترونيک پيشرفته تر (ECCM)
* راديوي قوي تر: AN/ARC-200 ساخت مارکني
* سيستم پيشرفته تر تشخيص دوست از دشمن: IFF ساخت تله دايان
* مکان ياب جهاني بر اساس گروه ماهواره هاي ناواستار (Navstar)
* اخطارگر کم شدن ارتفاع
* واحد سخنگو با صداي انسان (اخطار و پيغام)
* شناسايي کنندهء نور در شب (فقط براي مدلهاي F-16A)
* اولين پرتاب موفقيت آميز موشک هوا به هواي AIM-7 (اسپارو) به تاريخ فوريهء 1989 در کاليفرنيا
* ايجاد توانايي در جهت حمل حداکثر شش موشک AIM-120 (آمرام) يا AIM-9 (سايدوايندر) يا AIM-7 (اسپارو) يا ترکيبي از هر سه نوع
* اولين سيستم آويونيک ارتقاء يافته بر روي هواپيماي F-16B به سريال 0817 – 81 و تکميل پروژه به تاريخ اکتبر 1988
* انجام پروازهاي آزمايشي در گردان هوايي 57 ام در نليس (نوادا)
* تحويل اولين هواپيماي F-16ADF به شماره سريال 0801 – 81 به تاريخ 1 مارس 1989 به اسکادران 114 ام آموزشي در کينگزلي
* پايان پروژه ADF به سال 1992 به همراه ارتقاء 30 فروند F-16B


F-16 B-2
دومين نمونهء ساخته شده بر اساس F-16B به شماره سريال 0752 – 75 که به صورت اختصاصي بسيار تجهيز شد:
* سيستم انجام عمليات شبانه
* نصب نمايشگر سربالايي که بعدها در F-16C/D به کار رفت
* سيستم هدفگيري نصب شده داخل کلاه خلبان ساخت و عينک ويژه ديد در شب موسوم به «چشمان گربه» يا Cat's Eyes ساخت شرکت GEC-Marconi
* قابليت نصب غلافهاي نشانه گذاري و تهاجمي موسوم به LANTIRN و FLIR
* سيستم ديجيتالي عوارض زمين (برنامه ريزي جهت پرواز در ارتفاع پست)
* سيستم خودکار قفل بر روي اهداف
* نوعي ديگر از غلاف ناوبري - تهاجمي FLIR شامل غلاف ناوبري مشتق شده از LANTIRN ساخت مارکني و مارتين ماريتا
* عينک ويژهء ديد در شب سازگار با نور چراغ هاي ساطع شده از آلات دقيق کابين (در مدلهايي که اين سازگاري وجود نداشت، نور چراغ ها به وسيلهء عينک ديد در شب بسيار تشديد مي شد و خلبان نمي توانست هنگام استفاده از اين عينکها به آلات دقيق نگاه کند و بدين جهت خلبانان، نور چراغ هاي آلات دقيق را خاموش مي کردند)

هم زمان با انجام آزمايشات توسط ATFI، آزمونهاي مختلف با اين هواپيما نيز ادامه يافت ولي F-16B-2 هيچگاه وارد خدمت نشد و به سال 1996 به موزه فرستاده شد.


F-16 CCV
Control Configured Vehicle
اولين هواپيماي YF-16 به شماره سريال 1567 – 72 که به سال 1975 دچار دوباره سازي شد تا در مرکز «پژوهشهاي ديناميکي کنترل پيکربندي وسائل» موسوم به CCV به کار گرفته شود. هواپيماي CCV داراي سطوح کنترل پروازي مستقل بود که انجام مانور روي يک صفحه را امکان پذير مي ساخت. براي مثال براي گردش به چپ يا راست، نياز به گردش هواپيما حول محور طولي نبود. در F-16CCV دو کانارد (بالچه) عمودي در زير ورودي هواي موتور نصب شده بود و كنترلهاي پروازي به شكلي تغيير داده شدند كه شهپرهاي انتهاي بالها با اين كاناردهاي تمام متحرك، هماهنگ عمل نمايند. ضمن اينكه محل ذخيره‏سازي سوخت در داخل هواپيما به شكلي تغيير يافت كه مركز ثقل هواپيما، تغيير كند.
مرکز پژوهشهاي ديناميکي کنترل پيکربندي وسائل = USAF Flight Dynamics Laboratory's Control Configured Vehicle

F-16 FS-X/TFS-X موسوم به F-2 يا TRDI
مدلي آزمايشي ساخته شده بر اساس F-16C جهت نيروي هوايي ژاپن كه به تاريخ 19 اكتبر 1987 مجوز توليد اين جنگنده در ژاپن،‌ صادر شد.

اين پروژه كه با نام FS-X نيز شناخته مي‏شد، هواپيمايي بود بزرگتر از F-16 كه بالطبع اين مسئله باعث افزايش وزن هنگام برخاست هواپيما به 49000 پاوند مي‏گشت در حالي كه F-16C فقط 42000 پاوند وزن داشت و اين در حالي بود كه هردوي اين جنگنده‏ها از موتور توربوفن ساخت جنرال‏الكتريك به نام F110-129 بهره مي‏گرفتند.

ديگر تغيير اعمال شده در FS-X، استفاده از «مواد جاذب رادار» يا RAM در دماغهء هواپيما بود. ضمن اينكه لبهء حملهء بالها، قسمت ورودي هواي موتور و قسمت دم و دماغه، تمامن با استفاده از تيتانيوم ساخته شده بود. ضمنن به علت وزن بيشتر هواپيما، يك چتر ترمز (براي هنگام فرود) تعبيه شد و مجموعهء كاناپي خلبانان، در برابر برخورد پرندگان بزرگ، مقاوم گشت.
RAM مخفف Radar-Absorbent Material


F-16 ES
جنگنده‏اي جهت انجام ماموريتهاي استراتژيك در دو نوع يك و دو نفره، محافظت‏كنندهء دورپرواز كه به تاريخ نوامبر 1993 طراحي و توسعهء آن، به جهت رقابت با جنگندهء برتري هوايي F-15I اسرائيل آغاز گشت.

* افزايش ميزان حمل سوخت: 1136 ليتر سوخت در مخزن مركزي داخل بدنهء‌ هواپيما و دو مخزن تطبيقي (CFT) نصب شده در طرفين بالايي بدنه، به ميزان 2271 ليتر
* افزايش شعاع عمليات رزمي به 1151 مايل (1852 كيلومتر)
* سيستم داخلي جستجوي تشعشعات مادون قرمز موسوم به FLIR يا forward-looking infrared كه كارايي‏اش شبيه به سيستم ناوبري و هدف‏يابي LANTIRN است كه در بيرون هواپيما نصب مي‎شود. به همين دليل (دروني بودن) اين سيستم، اصطكاك اضافي هوا نيز توليد نمي‏كرد.
F-16ES هيچگاه ساخته نشد ولي مخازن سوخت تطبيقي CFT، به عنوان امكاني فني براي ساير F-16 ها درنظر گرفته شدند. همچنين نصب اين مخازن، مستقل از سيستم‏هاي الكترونيكي هواپيما بود.


A-16
یک F-16 جهت ماموريتهاي CAS/BAI
نوعي از F-16 جهت نيروي هوايي ايالات متحده مختص عمليات «پشتيباني نزديك هوايي» كه برنامهء ساخت آن در دههء 1980 كليد خورد. اين مدل از F-16 به سال 1989، به نام سري Block 60 معرفي شد. (در آن زمان، ماموريت پشتيباني نزديك هوايي توسط A-10 انجام مي‏‎شد و انتظار می رفت این جنگنده جایگزین A-10 شود)

جنگندهء A-16 Block60 به يك مسلسل بسيار پرقدرت 30 ميلي‏متري مجهز شده بود و ساختمان بالهاي آن در برابر برخورد گلوله‏هاي كاليبر 7.62 ميلي‏متري، مقاوم شده بود. اما اين پروژه سرانجام شكست خورد زيرا مسلسل 30 ميلي‏متري نصب شده، هنگام شليك، حرارت زيادي توليد مي‏كرد و اين حرارت، باعث از كار افتادن برخي سيستم‏هاي الکترونيکي داخلي نصب شده در سمت چپ بدنهء هواپيما مي‏گشت.
CAP يا «پشتيباني نزديك هوايي» معادل Close Air Support
BAI يا «ممانعت کنندهء ميدان نبرد» معادل Battlefield Air Interdiction


F/A-16
F-16 جهت ماموريتهاي CAS/BAI
همانند A-16، ساخته شده بر اساس Block 30 جهت انجام ماموريت CAP و BAI. (اين نوع ماموريت، ويژهء پشتيباني نزديک هوايي از نيروهاي زميني است که عمدتن توسط هليکوپترهاي جنگي و هواپيماي A-10 انجام مي شود)

* جستجوگر بسيار پيشرفتهء مادون قرمز اهداف، با نمايشگر تعبيه شده در کلاه خلبان به نام FLIR
* نصب مسلسل 30 ميلي متري و سيستم ليزري نمايشگر هدفگيري خط سير گلولها به سمت هدف

از سال از 1995، تعداد 200 فروند F-16C بر اساس ماموريت CAS/BAI مورد برخي تغييرات قرار گرفتند و سيستم مکان ياب ماهواره اي بر اساس ماهواره هاي Navstar بر رويشان نصب شد. ارتقاء سري Block 30/32 به تاريخ ژانويهء 1992 متوقف شد و ماموريت CAS/BAI بر عهدهء سري Block 40/42 گذاشته شد که قابليت حمل غلاف LANTIRN را داشتند و اين امر مستلزم تغييرات بيشتري در هواپيما بود، زیرا حمله علیه اهداف زمینی، به وسیلهء اطلاعاتی قرار بود انجام شود که توسط سامانهء LANITRN بدست آمده بودند.

ساير تغييرات نيز اين بودند:
* جستجوگر ليزري نقاط روي زمين
* راديوي ضد پارازيت
* سيستم اخطار نزديک شدن موشک ضدهوايي
* تطبيق عينک ديد در شب با غلاف جستجوگر LANTIRN جهت حمله به اهداف زميني در شب

همانند A-16، اين مدل نيز کنار گذاشته شد و مدلهاي ساخته شده با انجام برخي تغييرات ساده تر، به سطح تکنولوژيک جنگندهء چندمنظورهء سري Block 40 ارتقاء يافتند.


F/A-16C
جهت ماموريتهاي CAS/BAI
پس از موفقیت چشمگیر جنگنده های ضربتی A-10 در جریان نبرد طوفان صحرا، نيروي هوايي ايالات متحده، دیگر تمايلي براي تبديل F-16 به يک جنگندهء پشتيباني نزديک هوايي و نصب مسلسل پرقدرت هواپيماي A-10 بر روي F-16، جهت بازنشست کردن هواپيماهاي A-10 Warthog نداشت. (جنگنده هاي A-10،‌ سالها بود براي انجام مامويت پشتيباني نزديک هوايي به کار مي رفتند)

به تاريخ نوامبر 1988، اسکادران 147 ام نيروي زميني در نيويورک، شروع به جايگزيني هواپيماهاي A-10A Thunderbolt II با جنگنده هاي F-16A/B سري Block 10 نمود؛ و اين آغازي بر استفاده از F-16 در نقش عمليات پشتيباني نزديک هوايي بود.
در جريان عمليات طوفان صحرا، 24 فروند از اين جنگنده ها، به غلاف نشانه گذاري GPU-5/A موسوم به Pave Claw (ساخت جنرال الکتريک) مجهز شدند. اين غلافها در محل مرکزي بدنه (جايگاه شمارهء 5) نصب مي شدند. ضمنن يک مسلسل 30 ميلي متري از نوع GAU-13/A که نوعي چهارلول مشتق شده از مسلسل هفت لول GAU-8/A بود، بر روي اين جنگنده ها نصب شده بود و 353 گلولهء فشنگ ظرفيت داشت.
اين جنگنده ها با نام گذاري جديد F/A-16 شناخته شده و تنها مدلي از F-16 بودند که با اين مسلسل، تجهيز شده بودند و مي توانستند بر عليه اهداف گوناگوني در ميدان نبرد زميني، مانند خودروهاي زرهي، به کار روند.
Warthog به معني گراز زگيل دار


F-16 LOAN
Low-Observable Asymmetric Nozzle
در اواخر سال 1996، يك فروند F-16C متعلق به نيروي هوايي ايالات متحده و موتور F100-PW-200 آن، توسط تيم مشترك كارخانجات «لاكهيد مارتين» و «پرات اند ويتني» مورد تغيير و بازنگري قرار گرفت. LOAN جنگنده‏اي بود كه به جهت افزايش مخفي ماندن از ديد رادار، سيستم ورود و خروجي موتور آن تغييرات اساسي يافته و اين سيستم، همان نوع استفاده شده در جنگندهء F-35 JSF بود.

تيم برنامه‏ريز، به مدت دو روز، آزمايشاتي را با ايجاد حداكثر دوران در موتور، بر روي زمين صورت دادند. طبق طرح توسعه، قرار بود تكنولوژي‏هاي به كار رفته تحت برنامهء JSF كه مي‏توانستند بر روي F-16 نيز به کار گرفته شوند، ارزيابي شوند. تحت برنامهء LOAN، «سطح مقطع راداري» به نمايش درآمده و حرارت خارج شدهء موتورها در جنگندهء F-16 تقليل محسوسي مي يافتند ضمن اينکه پتاسيل خوبي براي کاهش قيمت تعمير و نگهداري ايجاد مي شد.
سطح مقطع راداري = Radar Cross Section يا RCS


F-16 VISTA
به سال 1988 قراردادي با شرکت جنرال دايناميکز (بخش فورت ورث) به امضاء رسيد که طبق آن قرار شد طرح توسعه اي مطابق الگويي به نام VISTA به انجام برسد. (هواپيمايي جهت شبيه سازي حالات ناپايدار در حين پرواز) اين پروژه توسط پيمانکار طرف قراردارد شرکت جنرال دايناميکز به نام Calspan انجام شد و طي آن يک اهرم کنترل در قسمت وسط هواپيما نصب شد و با کامپيوترهايي که قرار بود عمل «پايدارسازي حين پرواز بي ثبات» را انجام دهند، يکپارچه شد.

به سال 1988 هواپيماي VISTA سپس به لابراتوار Wright فروخته شد و بين سالهاي 1988 تا 1992 برنامهء VISTA تکميل شد. البته در اين برنامه، هنوز از «سيستم تغيير دهندهء بردار رانش» در مدل A/F-16VISTA استفاده نشده بود.
VISTA مخفف Variable stability In-flight Simulator Test Aircraft


F-16 MATV
در اين طرح توسعه، کامپيوترها و اهرم وسط تعبيه شده در مدل VISTA به جهت اجراي برنامهء MATV، موقتن حذف شده و پروازهاي آزمايشي به تاريخ جولاي 1993 آغاز شدند. در اوائل جولاي، جمعن شش پرواز در محل کارخانهء «فورت ورث» انجام شد و سپس به تاريخ 15 مارس 1993، هواپيما به پايگاه هوايي ادوارد منتقل شد. باقيماندهء پروازهاي سخت آزمايشي در اين پايگاه انجام شد، که يکي از آنها، آزمون «سيستم تغيير بردار رانش» بود. اما سيستم تغيير دهندهء بردار رانش، وضعيت هواپيما را به هنگام پرواز در ارتفاع 20 هزار فوتي و با بيشترين زاويهء حمله، به خطر مي انداخت.
به تاريخ مارس 1994، کامپيوترهاي «استوار کنندهء وضعيت ناپايدار» به هنگام تکميل برنامهء MATV در هواپيما، تعبيه شدند و هواپيما به تاريخ ژانويهء 1995 به محل قبلي خود يعني کارخانهء «فورت ورث» بازگردانده شد و از آنجا هم به پايگاه هوايي Wright-Patterson جهت تحويل به نيروي هوايي، منتقل گشت. طي انجام 95 ماموريت آزمايشي با اين هواپيما، جمعن 130 ساعت پرواز انجام شد.
استوار کنندهء وضعيت ناپايدار = variable stability computers
MATV مخفف Multi-Axis Thrust-Vectoring


NF-16D
قلب پروژهء VISTA، سيستم تغيير دهندهء بردار رانش بود (AVEN) که به خروجي موتور F110-GE-100 ساخت جنرال الکتريک متصل مي شد. اين برنامه در پروازهايي با سرعت زير صوت و در حالتي که خروجي اگزوز موتور کاملن باز بود، به اهداف خود دست يافت که مهمترين آن پيشگيري از فشار نوسانات ايجاد شده بابت نوع هواي تغذيه شده به موتور بود زيرا اين نوسانات هوايي، مي توانستند باعث واماندگي کمپرسور موتور شوند.
نحوهء‌ پياده سازي اين تکنولوژي، بدين صورت بود که لبه هايي با زواياي مستقل 120 درجه اضافه مي شدند که به وسيلهء سه سيستم هيدروليکي به حرکت در مي آمدند، ضمن اينکه نيروي ايجاد کنندهء اين سيستم،‌ مستقل از ساختار فني هواپيما بود.
AVEN مخفف Axisymmetric Vectoring Exhaust Nozzle


RF-16R Recce
تمامي مدلهاي مخصوص شناسايي F-16 اي که به کشورهاي اروپاي غربي فروخته شدند بر اساس مدل F-16A Block15 ساخته شده بودند. اين هواپيماها به وسيلهء اسکادران 306 پايگاه هوايي Volkel (متعلق به ناتو) به غلافهاي شناسايي Orpheus ساخت شرکت ATARS (نوعي که در هواپيماي تورنادو به کار گرفته مي شد) مجهز شده بودند و اختلاف ظاهري آنها از جنگنده هاي F-16 بسيار ناچيز بود. هواپيماهاي شناسايي اف16 ناتو که RF-16R نام گرفته بودند از سال 1983 عملياتي شدند.


F-16X
نمونه اي که قرار است از سال 2010 وارد خدمت شود:

* با بدنه اي که 1.42 طويل تر شده
* مجهز به بالهاي دلتاشکل تغيير يافتهء F-22
* مخزن سوختي که 80 درصد بيشتر ظرفيت دارد و در اغلب ماموريتها، نياز به حمل مخازن سوخت خارجي را برطرف کرده است.
* جایگاههای نصب موشکهاي آمرام نيز با بدنهء جدید تطبيق داده شده اند.
* مجهز به سيستم تغيير بردار رانش منطبق با موتور ساخت پرات اند ويتني F100-PW-229 (نوعي که در هواپيماي F-15 Active متعلق به ناسا به کار رفته است)
* با خروجي اگزوز تغيير يافته جهت توانايي در تغيير جهت


F-16 SFW
به سال 1976، «مرکز تحقيقات پيشرفته دفاعي»، مبلغي را به شرکتهاي هواپيماسازي جنرال دايناميکز، راکول و گرومن تخصيص داد تا برنامه اي را به نام SWF اجرا کنند. تحت لواي اين برنامه، قرار بود هواپيمايي با بالهاي رو به جلو ساخته شود که اين طراحي خاص در بالها، باعث کاهش پسا (اصطکاک هوا) و آسان شدن فرود در سرعتهاي پائين مي شد؛ اما با تکنولوژي هاي معمول آن زمان، ساخت چنين هواپيمايي، بسيار دشوار بود.

استفاده از مواد کامپوزيتي (مرکب)، باعث ايجاد استحکام بيشتر در بالها مي شد تا اين بالها بتوانند نيروهاي وارده به واسطهء تنش هاي آئروديناميکي را بدون آنکه خسارتي ببينند، به راحتي تحمل کنند.
مرکز تحقيقات پيشرفته دفاعي = DARPA يا Defense Advanced Research Projects Agency
SWF مخفف Forward-Swept Wing


F-16XL
نوع ساخته شده با بالهاي تغيير يافته جهت رقابت با F-15E که هيچگاه به توليد انبوه نرسيد. (رجوع کنيد به تاپيک اين هواپيما در همين انجمن)


F-16N
نوعي که مختص نيروي دريايي ايالات متحده ساخته شد و در اسکادرانهاي VF-43/45/126 و همچنين آموزشگاه فنون هوايي (تاپ گان) به کار گرفته شد.
* ساخته شده بر اساس F-16C/D سري Block 30
* مجهز به موتور ساخت جنرال الکتريک F110-GE-100
* مسلسل ندارد و قادر به حمل هيچ نوع موشکي نيست.
* مجهز به گيرندهء اخطار راداري ALR-69
* مجهز به پخش کننده هاي Chaff و Flare جهت مقابله با موشکهاي ضدهوايي
* سکانها و ارابهء فرود همانند استاندارد هواپيماهاي F-16
* غيرقابل استفاده براي عرشهء ناو هواپيمابر
تاپ گان = Top Gun Fighter Weaons School


TF-16N
جنگنده اي مختص نيروي دريايي ايالات متحده با نام گذاري ديگر SAA که بر اساس F-16C/D سري Block 30 ساخته شده است:

* شروع پروژه: 1985
* تعداد تحويل شده: 26 فروند، مابين سالهاي 1987 و 1988
* رادار AN/APG-66
* موتور F110-GE-100
* مسلسل ندارد
* گيرندهء اخطار راداري AN/ALR-69
* پوشش تيتانيومي در زير بالها (به جاي آلومينيم) و با تغييراتي در سازهء بالها به جهت تحمل فشار ثقل بيشتر از 9 برابر
* موشکهاي سايدوايندر نوک بالها از نوع تمريني
* چهار فروند از 26 فروند هواپيماي TF-16N از نوع دو نفره
* نوع F/TF-16N مورد استفاده در آموزشگاه فنون هوايي تاپ گان به تعداد 8 فروند
* اسکادران VF-126 (مستقر در ميرامار کاليفرنيا) به تعداد 6 فروند
* اسکادران VF-45 (مستقر در کي وست فلوريدا) به تعداد 6 فروند که بعدها به VF-43 (واقع در Oceana ويرجينيا) انتقال يافتند.
* تمامي F-16N ها به سال 1994 به دليل کمبود بودجه، از خدمت خارج شدند.
SAA مخفف Supersonic Adversary Aircraft


F-16 MLU/MSIP
نوع ساخته شده جهت مرکز MSIP (برنامهء بهبود مرحله اي چندمليتي نيروي هوايي) يک نفره و دو نفره:

* ورود به برنامه: از فوريه 1980
* اجراي برنامه هاي افزايش قابليت حمله عليه اهداف زميني
* اجراي عمليات ماوراي ديد (BVR)
* ايجاد قابليت عمليات شبانه
* در مرحلهء I به تاريخ نوامبر 1981 بر روي F-16A/B سري Block 15: انجام برخي تغييرات ساختاري در بدنه و سيم کشي انجام شدهء هواپيما جهت امکان پذير شدن نصب سيستم هاي جديد
* در مرحلهء II به تاريخ جولاي 1984 بر روي F-16C/D سري Block 25: انجام تغييراتي در هستهء مرکزي سيستم هاي الکترونيک، کابين و بدنهء هواپيما
* در مرحلهء III که به سال 1987 آغاز شد، نصب سيستم هاي جديد جهت ارتقاء سري Block 25 به Block 50/52
MLU مخفف Mid-Life Update
MSIP مخفف Multinational Staged Improvement Program


F-16 OCU
برنامهء ارتقاء انجام شدهء مشترک بين ناتو و نيروي هوايي ايالات متحده بر روي جنگنده های F-16A/B جهت ايجاد قابليت عمليات ماوراي ديد (BVR) هم در نبردهاي هوايي و هم عمليات عليه اهداف زميني؛ شامل بهینه سازی های زیر:

* بهبود رادار و نرم افزار مربوطه
* بهبود کامپيوتر مرکزي کنترل آتش
* نصب واحد ارسال اطلاعات همزمان به مرکز زميني (data transfer unit)
* ارتفاع سنج راداري
* قابليت نصب غلاف نصب اخلال گر AN/ALQ-131
* نصب سيستم ناوبري اينرسيايي - ليزري: INS
* بهبود موتور از سري 200 به F100-PW-200E؛ اجرا شده در دههء 1990
از سري Block 15 OCU به بعد که از سال 1988 مي باشد:
* نصب سيستم نمايشگر سربالا با زاويهء ديد بازتر
* نصب موتور F100-PW-220
* قابليت حمل موشکهاي هوا به هواي AIM-9P-4 (سري جديد و بسيار بادقت سايدوايندر)
OCU مخفف Operational Capabilities Upgrade

F-16B Block 15AM OCU Fighting Falcon, 90-0952 of the 412th TW

F-16 CB
نوع تغيير يافته اي جهت انجام ماموريت ضربتي عليه اهداف زميني.


F-16 AM
Agile Falcon
به سال 1984، کمپانی جنرال دايناميکز، جنگندهء Agile Falcon را به عنوان هواپيمايي مقابله کننده با جنگنده هاي جديد روسي MiG-29 و Su-27 معرفي کرد. در طراحي اين جنگنده، از طرحهاي موجودي که مي توانستند قابليتهاي F-16 را بهبود بخشند، استفاده شده بود، که اين برنامهء بهسازي، به نام MSIP سري چهارم يا MSIP IV شناخته مي شد که شامل 25 درصد بالهاي بزرگتر، و بهره گیری از موتور جنرال الکتريک F110-GE-129 يا پرات اند ويتني F100-PW-229 بود. از اين برنامهء بهسازي، استقبال چنداني به عمل نيامد.


F-16 AT
Falcon 21
طرحي ارزان قيمت در جهت رقابت با برنامهء ساخت «جنگندهء تاکتيکي پيشرفته» يا ATF، که در سال 1990 پيشنهاد شد. برنامهء ATF يا جنگندهء تاکتيکي پيشرفته، همان مناقصه ای بود که در نهایت منجر به ساخت جنگنده های رادارگریز YF-23 و YF-22 گشت؛ که در آخر، YF-22 برندهء مناقصه اعلام شد.
پايهء جنگنده F-16 AT براساس F-16XL و مجهز به يکي از دو موتور پيشنهادي برنامهء ATF بود؛ ولي طرح بالها با XL تفاوت داشته و ذوزنقه اي شکل بودند. در طرح ATF دو موتور پيشنهاد شد: موتور ساخت جنرال الکتريک YF-120 و موتور ساخت پرات اند ويتني YF-119؛ که در نهايت موتور پرات اند ويتني مناسب شناخته شد و بر روی F/A-22 نصب گردید.


CK-1
طرحي بود ساخت لاکهيد مارتين و بر اساس F-16D سري Block 40؛ جهت مرکز آزمونهاي پروازي اسرائيل يا MANAT.
مجهز شده به سنسورها، دستگاههاي اندازه گير ميزان حرکت سطوح کنترلي و اندازه گير واکنش هواپيما به آن حرکتها. برخي از اين سنسورهاي مخصوص بدين شرح بودند:

* سنسور نصب شده در محل ريشهء بال (محل اتصال بالها به بدنه)
* اندازه گير جريانهاي گردابي و پيچشي ايجاد شده در بالها
ساير سنسورها نيز در محلهاي بيروني بدنه يا در محل دماغهء هواپيما نصب مي شدند.
تمامي اين اندازه گيري ها، بلافاصله جهت آناليز به مهندس آزمايشگر کابين عقب منتقل مي شدند.
MANAT معادل IAF Flight Test Center



F-16 در جنگ

* شرکت در عمليات آزادسازي عراق

* حمله به اقامتگاه سرکردهء گروهک تروريستي القاعدهء عراق (ابومصعب الزرقاوي) و هلاکت وي با بمبهاي هدايت ليزري GBU24 به تاريخ 8 ژوئن 2006

* شرکت در جنگ خليج فارس (عمليات طوفان صحرا در سال 1991 يا 1369 شمسي)

* سه فروند در جنگ 1991 توسط پدافند عراقي ها سرنگون شدند.

* شرکت در عمليات «منطقهء پرواز ممنوع» در شمال و جنوب عراق از 1991 تا 2003

* اولين شکار: به تاريخ 27 دسامبر 1992 يک فروند F-16D به شماره سريال 0778 - 95 با هدايت سرهنگ «گري نورث»، يک فروند MiG-25 عراقي را با موشک AIM-120 سرنگون کرد.

* نوامبر 1992: شکار يک فروند MiG-23 عراقي

* شرکت در نبرد بالکان: پرواز از پايگاه هوايي Aviano در ايتاليا به سمت يوگوسلاوي

* حمله به پدافند هوايي يوگوسلاوي با موشکهاي HARM

* سرنگوني 4 جنگندهء صربستان بر فراز بوسني در جريان عمليات OPERATION DENY FLIGHT که 3 فروند به وسيلهء کاپيتان «رابرت ويلبر رايت» با شليک دو موشک آمرام و يک موشک سايدوايندر انجام پذيرفت.

* سرنگوني هواپيماي کاپيتان «رابرت ويلبر رايت» به تاريخ 2 ژوئن 1995 به وسيلهء موشک SA-6 (سام6). وي 6 روز از دست نيروهاي صرب مخفي شد و در نهايت توسط تيم رسکيو (هليکوپترهاي امداد و نحات)، نجات يافت.

* اشغال افغانستان توسط شوروي که 12 فروند از جنگنده هاي شوروي و 2 فروند F-16 پاکستاني در آن سالها سرنگون شدند.


بزرگترين عمليات انجام شده توسط F-16
يکي از بزرگترين کاربران F-16، نيروي هوايي اسرائيل مي باشد. اسرائيل اولين کشوري است که از F-16 در جنگ بهره برد. به تاريخ 7 ژوئن 1981 (برابر خرداد 1360)، هشت فروند F-16 اسرائيلي، با پرواز به صورت طبقاتي (بر روي هم) و در ارتفاع پائين، تاسيسات ساخت بمب هسته اي، ترکيب پلوتونيوم و غني سازي اورانيوم عراق موسوم به اوسيراک (Osirak) را در حومهء بغداد (منطقهء توارثا يا Twartha) مورد حمله قرار داده و منهدم کردند. اين حمله زماني انجام شد که نشان مي داد صدام در صدد ساخت اولين بمب هسته اي خود با استفاده از ترکيبات پلوتونيوم مي باشد و تاسيسات، در مراحل پاياني عمليات دست يابي به پلوتونيوم قرار داشتند.
در اين عمليات بزرگ، شش فروند F-15A نيز عمليات «تاپ کاور» يا پوشش هوايي را ايجاد کردند. اين جنگنده ها با پرواز در ارتفاع پائين، از حریم کشورهاي اردن و عربستان سعودي عبور کرده و خود را به بغداد رساندند؛ ضمن اینکه که هيچ جنگندهء عراقي در اين عمليات سرنگون نشد.

هيچکس به درستي نمي داند هواپيماهاي اسرائيلي چگونه با بمبهاي غيرهدايت شونده، توانستند چنين تاسيسات عظيمي را به کلي منهدم نمايند. پدافند هوايي عراق، تنها توانست با توپهاي ضدهوايي اندکي به سمت آنها شليک کند، ولي به علت پرواز در ارتفاع بسيار پائين، هيچ هواپيماي اسرائيلي، هدف قرار نگرفت.

به دنبال اين حمله، رونالد ريگان – رئيس جمهور وقت ايالات متحده – اعتراض رسمي خود را به اسرائيل اعلام کرد و براي مدتي، از تحويل F-16 ها به اسرائيل، ممانعت به عمل آورد.

اسرائيل به وسيلهء F-16 ها، تاکنون توانسته است 44 فروند از هواپيماهاي اعراب را سرنگون کند، بدون آنکه هواپيمايي را از دست بدهد. اغلب جنگنده هاي سرنگون شده، متعلق به نيروي هوايي سوريه و از نوع MiG-23 بوده و در جريان اشغال لبنان، بين سالهاي 1983 و 1984 سرنگون شده اند.
يک F-16A اسرائيلي، تنها در يک سورتي پرواز، توانست چهار فروند MiG-23 سوري را سرنگون کند.



F-16 در اروپا

* جايگزيني در نيروي هوايي چهار کشور: بلژيک، دانمارک، هلند و نروژ به جاي جنگندهء F-104

* سفارش 348 فروندي چهار کشور فوق به تاريخ 7 ژوئن 1975

* مونتاژ 184 فروند در شرکت فوکر براي نيروي هوايي هلند و نروژ

* مونتاژ 164 فروند در شرکت SABCA براي نيروي هوايي بلژيک و دانمارک

* مونتاژ موتورهاي F100-PW در شرکت بلژيکي Fabrique Nationale

* ساخت رادار APG-66 در شرکت بلژيکي MBLE

* سفارش و تحويل 140 فروندي F-16C/D به يونان

* رادار سفارشي AN/ALR-93 جهت F-16 هاي يونان

* سفارش 24 فروندي F-16A/B مجارستان به سال 2001

* اجارهء 34 فروند F-16A/B به سال 2001 توسط ايتاليا تا زمان ورود به خدمت جنگنده هاي به تاخير افتادهء يوروفايتر

* سفارش لهستان: 48 فروند F-16E/F سري Block 62 و 36 فروند F-16C و 12 فروند F-16D

* تحويل سفارش لهستان از سال 2006 و بازنشست شدن جنگنده هاي قديمي MiG-21

* دريافت 20 فروند F-16A/B از نوع OCU براي پرتغال و 25 فروند (مازاد نيروي هوايي آمريکا) ديگر تا سال 1999




F-16 در آسيا و شمال آفريقا

* 24 فروند F-16C/D سري Block40 براي بحرين

* مصر: 220 فروند شامل: 42 فروند F-16A/B سري Block15 و 40 فروند F-16C/D سري Block32 و 138 فروند Block40

* اسرائيل: 260 فروند F-16A/B تحويل نشده به ايران شامل: 75 فروند Block10/15 و 75 فروند F-16C/D سري Block30 و 60 فروند Block40 و 50 فروند F-16A/B (مازاد نيروي هوايي آمريکا در اواخر دههء 1990) و 102 فروند F-16I سري Block50/52/60 ولي با برد پروازي بسيار زياد و آويونيک سفارشي ويژه که تا پاپان سال 2008 تحويل خواهند شد.

* اردن: 16 فروند جنگندهء مستعمل F-16A/B

* ترکيه: 240 فروند F-16C/D؛ ترکيه قسمت اعظم اين هواپيماها را در تاسيسات خود به نام TUSAS مونتاژ کرده است.

* امارات متحده عربي: 80 فروند F-16E/F سري Block60 که تا پايان سال 2007 همگي تحويل خواهند شد.

* اندونزي: 12 فروند F-16A/B از نوع OCU جهت بازنشست کردن MiG-21

* پاکستان: 40 فروند F-16A/B سري Block 15؛ (فقط 32 فروند در خدمت است)

* 28 فروند F-16A/B پاکستاني، به علت آزمايشات اتمي پاکستان، هيچگاه تحويل نشدند.

* سنگاپور: 8 فروند F-16A/B سري OCU و 30 فروند F-16C/D سري Block30 و 12 فروند سري Block52 و 20 فروند Block60

* کره جنوبي: 40 فروند F-16C/D سري Block32 و 120 فروند سري Block52

* تايوان: 150 فروند F-16A/B سري Block20

* تايلند: 46 فروند F-16A/B سري Block15 از نوع OCU (تعداد 18 فروند مستعمل آمريکا)

F-16F امارات که به وسيلهء خلبانان پاکستاني هدايت مي شود

F-16 در آمريکاي لاتين

* ونزوئلا: 24 فروند F-16A/B سري Block 15 که بعدها به سطح OCU ارتقاء يافتند.

* شيلي: 10 فروند F-16C/D سري Block50/52



ايران: بزرگترين ناوگان F-16 که هيچگاه تشكيل نشد
اولين مشتري خارجي اين جنگنده، حتا قبل از چهار كشور عضو ناتو، نيروي هوايي سلطنتي ايران (IIAF) بود. F-16 ها قرار بود به عنوان قسمتي از هواپيماهايي باشند كه ناوگان قديمي نيروي هوايي ايران را تجهيز مي‏كنند. به تاريخ 27 اكتبر 1976، ش ا ه فقيد ايران كه خلباني بسيار ماهر به شمار مي‏رفت، پس از پرواز با جنگندهء YF-16، قراردادي را به قصد خريد 160 فروند F-16A/B با حق انتخاب 140 فروند ديگر، با شركت جنرال‎‏دايناميكز به امضاء رساند. اين 140 فروند نيز قرار بود تحت ليسانس جنرال دايناميکز (در ايران) توليد شوند. اما با وقوع انقلاب سال 1979 و براندازي حكومت ش ا ه و شعله كشيدن عقايد افراطي رژيم اسلامي كه در كشور اجرا مي‏شد، اين قرارداد براي هميشه، لغو شد.

متاسفانه، يك تاثير بسيار فوري لغو قرارداد ايران، افزايش شديد قيمت تمام شدهء هر فروند F-16 بود. F-16 هاي ايران، سرانجام به اسرائيل فروخته شدند. برخی قطعات يدكي و ادوات تعمير و نگهداري اين جنگنده‏ها در اوائل سال 1978 به ايران تحويل شدند، ضمن اينكه پرسنل زميني نگهداري اين جنگنده‏ها نيز پیشتر آموزش داده شده بودند. (تجهيزات پشتيباني زميني اين جنگنده‏ها، سرانجام به دولت پاكستان فروخته شدند)
IIAF مخفف Imperial Iranian Air Force



عمر خدمتي
«برنامهء بهبود ساختاري فالکون»، در جهت يکي کردن چند اصلاح ساختاري در قالب يک برنامه است و شامل تمامي جنگنده هاي F-16 موجود در نيروي هوايي ايالات متحده خواهد شد. تحت لواي اين برنامه، تمامي مدلهاي قديمي Block 25/30/32 که بيش از 6000 ساعت پرواز انجام داده و مدلهاي Block 40/42 که بيش از 8000 ساعت پرواز کرده اند، ارتقاء خواهند يافت.
اما به منظور جلوگيري از چالش عملياتي ماندن F-16 هايي با عمر بيش از 8000 ساعت پرواز و ايجاد کاهش ريسک در هنگام در خدمت گرفتن يکپارچهء جنگندهء JSF و اين هواپيماها، پنتاگون يک برنامه با نام FY2000 را پيش بيني کرده است. تحت لواي اين برنامه، تعداد 200 فروند F-16 قديمي ولي کم کارکردهء موجود در انبار که از سري Block 15 هستند، ارتقاء يافته و فعال مي شوند. هدف از اجراي اين برنامه، فراهم کردن شرائط مساعد براي تشکيل دو تيپ عملياتي است که زمان بسيار کمتري در قياس با توليد يک پرندهء جديد را خواهد داشت. بدين ترتيب، اين نيروي جديد مي تواند هواپيماهايي را که به علل پيش بيني نشده، نياز به تعميرات ساختاري پيدا کرده اند، يا خسارت ديرکرد برنامهء جنگندهء JSF را جبران کند.
به خدمت گيري مجدد هواپيماهاي قديمي F-16 هيچگاه مقدم بر کاري فرض نشده است، ولي اين امر، يک پروسهء ارزان قيمت، جهت افزايش توان نيروي هوايي در برابر حوادث پيش بيني نشده است.
«برنامهء بهبود ساختاري فالکون» معادل The Falcon Up Structural Improvement Program



برخي مشخصات فني F-16
نوع هواپيما: جنگندهء چند منظوره
سازنده: شرکت لاکهيد مارتين

پيشرانه
Pratt and Whitney F100-PW-200/220/229 يا General Electric F110-GE-100/129

کشش
27000 پاوند يا 12.150 کيلوگرم

ابعاد
طول: 14.8 متر
ارتفاع: 4.8 متر
فاصلهء دو سر بالها: 9.8 متر

سرعت: 1500 مايل بر ساعت = 2 ماخ در ارتفاع 50 هزار فوت
سقف پروازي: بيش از 50 هزار فوت

حداکثر وزن قابل برخاستن: 16.875 کيلوگرم

برد عملياتي (مطابق مدل F-16C):
1370 کيلومتر: با 22000 پاوند بمب + 2 موشک AIM-9 + مقدار 1040 گالن سوخت در مخازن خارجي
630 کيلومتر: با 42000 پاوند بمب + 2 موشک AIM-9 + مقدار 340 گالن سوخت در مخازن خارجي
370 کيلومتر + 2.5 ساعت گشت هوايي: با 2 موشک AIM-7 + 2 موشک AIM-9 + مقدار 1040 گالن سوخت در مخازن خارجي

برد عبوري: 2425 مايل = 3900 کيلومتر

تسليحات
يک مسلسل 20 ميلي متري M-61 A1 با 500 تير فشنگ
جايگاههاي خارجي بدنه جهت حمل 6 موشک هوا به هوا، مهمات معمول هوا به زمين و غلافهاي اغتشاش گر

جدول ترکيب بندي بمبها و موشکهاي هوا به هوا

سيستم ها (مطابق F-16C):
رادارAN/APG-66 از نوع پالس – داپلر
غلاف ناوبري:AN/AAQ-13 LANTIRN
غلاف دقت در هدفگيري: AN/AAQ-14 LANTIRN
غلاف ناوبري: AN/AAQ-20
غلاف نقطه گذاري ليزري:AN/AAS-35 PAVE PENNY
غلاف ضدرادار : AN/ASQ-213 HARM
غلاف ضدعمل الکترونيک: AN/ALQ-119 ECM
غلاف ضدعمل الکترونيک: AN/ALQ-131 ECM
سيستم ضدعمل الکترونيک داخلي: AN/ALQ-178
سيستم ضدعمل الکترونيک: AN/ALQ-184
سيستم اعلام اخطار: AN/ALR-56M (فقط در F-16C/D سري Block50/52)
گيرندهء اخطار راداري:AN/ALR-69 (گيرندهء اخطار راداري، RWR ناميده مي شود)
گيرندهء اخطار راداري:AN/ALR-74 (جانشين مدل AN/ALR-69)
سيستم منحرف کنندهء ‌موشکهاي ضدهوايي: AN/ALE-40 Chaff/Flare dispenser
سيستم منحرف کنندهء ‌موشکهاي ضدهوايي: AN/ALE-47 Chaff/Flare dispenser

LANTIRN

قيمت: هر فروند F-16C/D برابر 26.9 ميليون دلار
خدمه: مدلهاي A و C و E = يک نفر؛ مدلهاي B و D و F = دو نفر

ورود به خدمت: ژانويه 1979 (دی ماه 1357)

تعداد مورد استفاده در ايالات متحده:
F-16A/B برابر با 795 فروند (674 فروند مدل A و 121 فروند مدل B)
F-16C/D برابر با 1421 فروند (1216 فروند مدل C و 205 فروند مدل D)

قسمت دوم

F-16 هاي پاكستان: مدلهايي بر اساس Block 15
به تاريخ دسامبر 1981، دولت پاكستان قراردادي را براي خريد 40 فروند F-16A/B مشتمل بر 28 فروند مدل A و 12 فروند مدل B به امضاء رساند. اين جنگنده‏ها در دو دستهء 6 و 34 فروندي تحويل شدند. اولين جنگنده، به تاريخ اكتبر 1982 از خط توليد كارخانه در فورت‏ورث تگزاس خارج شده و به تاريخ 15 ژانويهء 1983 تحويل اسكادران «شاهيد جاويد» مستقر در پايگاه هوايي «سرگردها» شد.
F-16 هاي پاكستاني از سري Block15 بوده و به موتور توربوفن ساخت پرات اند ويتني به نام F100-PW-200 تجهيز شده بودند.
تمام اين 40 فروند، مابين سالهاي 1983 تا 1987 تحويل نيروي هوايي پاكستان شدند.
تا سال 1997، تعداد 8 فروند از F-16 هاي پاكستان، طي حوادث گوناگون از بين رفتند و بنابراين تنها 32 فروند باقي ماند. با وجود اعمال تحريم عليه پاكستان، اين F-16 ها، طبق قرارداد، كاملن از نظر قطعات يدكي و تعمير و نگهداري توسط سازنده، پشتيباني شدند.
F-16 هاي پاکستان، دو شماره ابتداي سريال‏شان نشانگر سال تحويل و سه شمارهء بعدي براي مدل A، عدد 701 به بعد و مدل B، عدد 601 به بعد، به کار رفته است.

F-16A پاکستان به شماره سريال 82702

F-16C و F-16D
مدلهايي بر اساس F-16A/B هستند. در اين مدلها تكنولوژي به كار گرفته شده در سيستم قديمي كنترل و نمايشگر كابين، ادغام شده است. تمام F-16 هايي كه از تاريخ نوامبر 1981 به بعد توليد شده‏اند، حاوي يك سيم‏كشي و معماري خاص پيش‏بيني شده جهت انعطاف‏پذير بودن در افزودن سيستم‏هاي جديد، ايجاد دقت بيشتر در هدف‏گيري اهداف زميني، قابليت انجام عمليات شبانه و رهگيري اهداف دور (BVR) بودند. بر اين اساس، همهء F-16 هاي به كار گرفته شده در «گارد ملي دفاع هوايي» و نيروي هوايي ايالات متحده، به مدل C و D تبديل شده‏اند. در اين تبديلات، Block هاي متفاوتي نيز ايجاد شده است:
گارد ملي دفاع هوايي = Air National Guard


F-16 Block 20
به سال 1996 بر اساس توسعهء مدل F-16A/B معرفي شد و بهبودهايي مطابق زير داشت:
* افزايش حداكثر وزن قابل برخاستن به 17010 كيلوگرم
* افزايش حداكثر وزن قابل تحمل در فشار ثقل 9G به 11939 كيلوگرم
* بهبود كابين و آويونيك
* رادار APG-66(V)3
* موتور توربوفن پرات اند ويتني F100-PW-220
* قابليت حمل و پرتاب موشكهاي AIM-7 (اسپارو)
* RWR يا گيرندهء اخطار راداري (Radar Warning Receiver) از نوع AN/ALR-56M
* منحرف كنندهء موشكهاي ضدهوايي AN/ALR-56M (به وسيلهء Chaff و Flare)


استاندارد F-16C/D
از استاندارد Block20 به بعد، اين جنگنده با نام F-16C/D ناميده شد.


F-16 Block 25
از اين مدل به تعداد 244 فروند بين سالهاي 1984 و 1986 براي نيروي هوايي ايالات متحده ساخته شد. اولين مدل F-16C/D با سري Block 25 شناخته شد. با توجه به فضايي كه براي رشد و توسعهء سيستم‏هاي جديد در نظر گرفته شده بود، اين مدل يك جنگندهء «چند منظوره» به تمام معنا محسوب مي‏شد. برخي تغييرات انجام شده اينها بودند:
* نصب نمايشگرهاي رنگي چند منظوره
* رادار چندحالتهء AN/APG-68
* سيستم ضدعمل الكترونيك (ECM)
* قابليت حمل و پرتاب موشك هوا به زمين AGM-65D Maverick
* افزايش ظرفيت الكتريكي ذخيره شدهء سيستم (برق هواپيما) مطابق زير:
60 كيلوولت‏آمپر در ژنراتور اصلي (60 kVA main generator)
10 كيلوولت‏آمپر ژنراتور آماده‏به‏‎كار (10 kVA standby generator)
5 كيلوولت‏آمپر ژنراتور اضطراري (5 kVA emergency generator)
افزايش ظرفيت ذخيره سازي محيطي كنترل سيستم‏ها به 12 كيلووات
اين مدل قادر شد براي اولين بار، موشكهاي هوا به هواي «آمرام» را حمل كند، در شب عمليات كند، دقت‏اش در حمله به اهداف زميني بسيار افزايش يابد، رادارش بهبود يافت (رادار پيشرفتهء AN/APG-68 ساخت وستينگهاوس): با برد بيشتر، شناسايي‏كنندهء دقيق ارتفاع و سرعت اهداف هوايي و افزايش حالتهاي كاري رادار.
شركت Westinghouse امروزه جزئي از شركت معظم نورثروپ – گرومن است.


F-16 Block 30/32
* ورود به خدمت: 1986
* ورود به خدمت با موتورهاي F110 به پايگاه 88 ام نيروي هوايي در Ramstein آلمان غربي: از اكتبر 1986
* قابليت حمل و پرتاب موشكهاي: AGM-88A HARM (ضدرادار) و AGM-45 Shrike (ضدرادار) و AGM-65D Maverick (هوا به زمين)
* موتور ساخت پرات اند ويتني با نام F100-PW-220 در مدل Block32
* موتور ساخت جنرال الكتريك با نام F110-GE-100 در مدل Block30
* افزايش حافظهء ذخيره‏سازي اطلاعات در كامپيوتر مركزي هواپيما
* بهبود درزگيري مخزن سوخت تعبيه شده در داخل بدنه
* قابليت رهگيري هم‏زمان چند هدف و به كارگيري موشكهاي هوا به هواي آمرام (مانند مدل Block 30B)
* واحد سخنگوي كابين (اخطار با صداي انسان)
* قابليت حمل و پرتاب موشك ضدرادار AGM-45 Shrike
* سيستم ادامه دهندهء ذخيره‏سازي اطلاعات سقوط
* طرح خاص ورودي هواي موتور که اجازه مي دهد موتور F110 در سرعتهاي پرواز پائين، با حداکثر کشش خود کار کند
* نرم افزار ارتقاء يافتهء رادار براي درگيري هم زمان با چند هدف هوايي به وسيلهء موشکهاي آمرام (از اوائل 1988)
* رادار ارتقاء يافته به وسيلهء پشتيباني مالي دولتهاي اروپايي جهت ايجاد قابليت شليک موشکهاي راداري AIM-7F و AIM-7M در مدل F-16C (آغاز پروژه به تاريخ مي 1989 که اواسط 1991 پايان يافت)

تست شليک موشک AIM-7 توسط F-16C پايگاه هوايي Edward

F-16 Block 40/42 منسوب به F-16CG/DG
سري 40 و 42 توليدشان به سال 1988 آغاز شد و تا سال 1995 ادامه يافت. در مدل CG/DG که بر اساس این سري ساخته شده اند، برخي تغييرات بدين شرح انجام شدند:

* تجهيز شدن به قابليتهاي برتر در ناوبري (هدايت و رهيابي مستقل هواپيما)
* افزايش دقت در حمله عليه اهداف زميني
* قابليت عمليات در تمام شرائط آب و هوايي و شب به وسيلهء غلاف نشانه‏گذاري LANTIRN
* بارگذاري افزون‏تر تسليحات هوا به زمين نظير بمب‏هاي هدايت‏ليزري:
GBU-10 و GBU-12 و GBU-15 و GBU-24 موسوم به Paveway
* سيستم گيرندهء اخطار ALR-56M
* سيستم منحرف كنندهء موشكهاي ضدهوايي به وسيلهء Chaff و Flare موسوم به ALE-47
* سيستم ذخيرهء الكتريكي بهبود يافته
* برخي بهبودهاي ساختاري در بدنه
امروزه عمدهء هواپيماهاي سري 40 به سطح تكنولوژيك Block 50 ارتقاء داده شده‏اند.

يک فروند F-16 در حال پرتاب Flare براي منحرف کردن موشک شليک شده

استاندارد F-16E/F
F-16 جنگنده‏اي بود كه در عمليات «طوفان صحرا» به سال 1991 و آزادسازي عراق به سال 2003 بسيار كارآمد نشان داد و از آن با نام «اسب زحمت‏كش طوفان صحرا» نيز نام برده مي‏شود، اينك با ورود به خدمت مدل بسيار پيشرفته‏اي كه با نام گذاري جديد E و F شناخته مي‏شود و كد پيشرفت آن نيز Block 50/52/60/62 اعلام شده است؛ انتظار مي‏رود كه تا سال 2011 خط توليدش در فورت‏ورث تگزاس، همچنان برقرار بماند و سپس خط توليد آن با جنگنده F-35 JSF جايگزين خواهد شد.

جنگندهء ضربتی A-10 در حین پرتاب Chaff

پيشينهء سري 60 به سال 1989 باز مي‏گردد. در آن سال F-16 به صورت زير تجهيز شد و قرار شدن جانشين جنگندهء A-10 warthog شود:

* مسلسل بسيار پرقدرت 30 ميلي‏متري
* بالهاي مقام‏سازي شده در برابر برخورد مسلسل كاليبر 7.62 ميلي‏متري
اما Block 60 اي كه مد نظر بود، هيچگاه وارد خط توليد نشد و نوع جديدي از Block 60 بر اساس بهينه‏سازي و تكامل Block 50 ساخته شد.
در ابتدا قرار بود سري 60 مجهز به بالهاي دلتاشكل شوند، اما در اواسط طرح توسعه، بنا شد از همان طرح اوليهء F-16 استفاده شده و در ساختار ظاهري، تغيير زيادي ايجاد نشود و تغييرات، بنا به درخواست مشتري، اعمال گردند؛ همچنين Block 60 فقط به منظور صادرات توسعه يافت.
اين سري از F-16، دچار دگرگوني‏هاي ساختاري بسياري شده است كه از آن جمله مي‏توان به قابليت حمل سوخت بسيار بيشتر، سيستم‏هاي آويونيك و سنسورهاي بسيار حساس، نمايشگرهاي رنگي چندمنظوره مجهز به سيستم رابط ماشين – خلبان (براي مثال سيستم سخنگوي كابين) نسبت به مدلهاي قبلي، نام برد.
تاكنون كشورهاي زيادي مشتري سري Block50/52/60 بوده‏اند: ايالات متحده، يونان، اسرائيل، امارات، شيلي و لهستان.

اسرائيل 102 فروند جنگندهء F-16D سری Block 50/52 را با تغييرات و بهسازي‏هاي بيشتر با نام F-16I سفارش داده و اولين فروند از آنها را به تاريخ فوريه 2004 دريافت نموده است و قرار است مابقي به تدريج تا سال 2008 تحويل شوند.

امارات متحدهء عربي نيز به عنوان يكي از مشتريان پروپاقرص تجهيزات نظامي، 80 فروند Block 60 (شامل مدلهاي E و F) را به تاريخ مي 1998 سفارش داد و اين جنگنده‏‎ها را مابين سالهاي 2002 تا 2004 تحويل گرفت.

مهمترين مشخصه براي شناسايي اين F-16 از ساير مدلها، تانكهاي سوخت اضافي است كه در طرفين بالاي بدنه نصب شده‏اند و در اصطلاح به آنها CFT اطلاق مي‏شود.
همانند F-16B/D، مدل F نيز دو نفره است و كابين عقب هم مي‏تواند به عنوان محل «خدمهء سيستم تسليحات» و هم به عنوان محل استاد خلبان (براي پروازهاي آموزشي) مورد استفاده قرار بگيرد.
رابط ماشين - خلبان = enhanced pilot/vehicle interfaces
CFT مخفف Conformal Fuel Tanks (تانكهاي سوخت تطبيق داده شده)
خدمهء سيستم تسليحات = weapon system operator

مخازن سوخت تطبيقي (CFT) در اين تصوير به وضوع مشخص اند

F-16 Block 50/52
* تجهيز به رادار APG-68(V)7 ساخت نورثروپ – گرومن در Block 50 و APG-68(V)9 در Block 52
* موتور ساخت جنرال الکتريک به نام F110-GE-129 با كشش 32500 پاوند و ورودي هواي اصلاح شده (بزرگ) جهت Block50
* موتور ساخت پرات اند ويتني به نام F100-PW-229 با كشش 29000 پاوند و ورودي هواي نرمال (كوچك) جهت Block52
* راهبر هواپيما جهت پرواز در ارتفاع پائين (جهت مخفي ماندن از رادار) ساخت لاکهيد مارتين
* قابليت حمل غلاف هدفياب شبانه يا LANTIRN
* تکنولوژي توسعه يافته شامل نمايشگرهاي رنگي قابل برنامه‏ريزي استخراج کنندهء اطلاعات
* کامپيوتر بسيار پيشرفتهء «ماجولار» مخصوص برنامه‏ريزي انجام ماموريت (Modular Mission Computer)
* سيستم ديجيتال دنبال کردن عوارض زمين (پستي و بلندي ها) به جهت ديده نشدن توسط رادار و عدم برخورد با عوارض زمين موسوم به Digital Terrain System
* دوربين فيلمبرداري ويديويي رنگي جديد مجهز به سه عدد نوار ذخيره سازي جهت ضبط ماموريت و تصاوير نمايشگر سربالاي خلبان (HUD)
* واحد ارتقاء يافتهء انتقال اطلاعات (به مرکز زميني)
* قابليت حمل بمبهاي CBU-103/104/105 Wind-Corrected Munitions Dispenser
* قابليت حمل بمبهاي JSOW يا AGM-154 Joint Stand-Off Weapon
* قابليت حمل بمبهاي JDAM يا GBU-31/32 Joint Direct Attack Munitions
* داراي سيستمي جهت انجام ماموريتهاي اکتشافي (شناسايي و جاسوسي)
* توليد کنندهء اکسيژن مورد نياز کابين به نام OBOGS يا on-board oxygen generation system
* سيستم نمايشگر تعبيه شده در داخل كلاه خلبان (helmet-mounted cueing system) جهت هدفگيري به وسيلهء سايت نشانه‏روي نصب شده داخل نمايشگر كلاه
* كابين با نور تطبيق يافتهء آلات دقيق، ويژهء عدم تداخل نورها به هنگام استفاده از «عينك مخصوص ديد در شب»
* استاندارد Link16 جهت ايجاد «سيستم تاكتيكي ارتباط اطلاعاتي» مطابق استاندارد ناتو جهت ايمني بيشتر هنگام ماموريت، تبادل سريع اطلاعات دريافتي با شبكه‏هاي چندگانهء اطلاعاتي مركز (multi-node network)، مقاومت در برابر پارازيت ارسالي دشمن
* سيستم تشخيص هواپيماي خودي از دشمن جهت عدم شليك اشتباه موشكهاي ماوراي ديد آمرام
و . . .

بهترين مشتري براي Block 52، سفارش 50 فروندي يونان به سال 2004 بوده است كه همگي در همان سال تحويل شده‏اند. يونان همچنين به سال 2005، به دلیل کیفیت بسیار بالای این سری از F-16، سفارش 30 فروندي ديگري را به همراه حق انتخاب 10 فروند ديگر با جنرال‏دايناميكز منعقد كرد كه قرار است تا پايان سال 2009 همگي تحويل شوند.
Modular = سيستم يا کامپيوتري که با اتصال قطعات و بلاکهاي کوچکتر ساخته شده است.
عينك مخصوص ديد در شب = Night Vision Goggles يا NVG
سيستم تاكتيكي ارتباط اطلاعاتي = tactical data link systems

غلاف نشانه گذاری LANITRN در زیر F-16I مشخص است

F-16I
مدل دو نفرهء ساخته شده بر اساس F-16D سری Block 50/52 به سفارش نيروي هوايي اسرائيل، که در اسرائيل، Sufa (طوفان به زبان عبري) نام گذاري شده است؛ مجهز به سيستم هاي خاص و سفارشي نيروي هوايي اسرائيل.

F-16I

F-16 Block 50D/52D Wild Weasel
(نوع راسوي وحشي يا جنگندهء مخصوص جنگ الكترونيك)
F-16CJ (اقتباس شده از مدل Block 50) نوع يك نفره و F-16DJ نوع دو نفره هستند و امروزه بهترين جنگنده‏هاي ايالات متحده براي حمل موشكهاي ضدرادار AGM-88 HARM (هارم) و سيستم «هدف‏ياب رادار دشمن» (AN/ASQ-213) كه با كد HTS شناخته مي‏‎شوند. اين جنگنده‏هاي «ماموريت شكستن دفاع هوايي دشمن» را بر عهده دارند.
جنگنده های پیشرفتهء F-16 CJ/DJ پس از بازنشستگی هواپیماهای قدیمی F-4G Wild Weasel به سال 1994، به تدریج جایگزین آنها شده اند.

مفهوم اصلي در حمله به مواضع دفاع هوايي دشمن در تركيبي با جنگنده‏هاي F-15 با كد PDF و در F-16 با كد HTS شناسانده مي‏شود. هرچند كه مفهوم اين تيم در عمل خيلي كارآمد نبوده است و بدين جهت از سيستم بهبود يافتهء JETS بهره‏گيري مي‏شود و در عمل ثابت شده است كه موشكهاي هارم اي كه توسط سيستم JETS به سمت رادارهاي دشمن هدايت مي‏شوند بسيار كاراتر هستند. با توجه به پيشرفته بودن سيستم‏هاي الكترونيكي و خاص بودن ماموريتي كه اين جنگنده برعهده دارد، ايالات متحده، اين سري از F-16 را به هيچ مشتري خارجي، تحويل نخواهد داد.

برخي مشخصات:
* سيستم HTS با هدايت موشكهاي HARM بر عليه رادارهاي دشمن از فواصل دور
* غلاف توليد كنندهء پارازيت ALQ-119 جهت حفاظت جنگنده در برابر رادار و موشكهاي دشمن
* جايگزين جنگندهء F-4G از سال 1994 جهت انجام ماموريت SEAD

سيستم هدف‏ياب رادار دشمن = AN/ASQ-213 HARM Targeting System موسوم به HTS
ماموريت شكستن دفاع هوايي دشمن = suppression of enemy air defenses موسوم به SEAD
PDF F-15 مخفف F-15 Precision Direction Finding
JETS مخفف Joint Emitter Targeting System

پس از هدفگیری یک فروند F-16DJ در حومهء بغداد به وسیلهء موشک دوش پرتاب سام7 شورشیان، ایمنی این جنگندهء جنگ الکترونیک در برابر چنین سلاح هایی قدیمی، زیر سوال رفته است.


F-16 Block 60/62
* موتور ساخت جنرال‏الكتريك با نام F-110-GE-132 جهت سري Block 60 فروخته شده به امارات با كشش 32500 پاوند
* قابليت حمل و پرتاب موشكهاي ميان برد هوا به هواي AIM-120A (آمرام)
* قابليت حمل و پرتاب موشكهاي كوتاه برد AIM-9 (تمامي گونه‏‎هاي اين موشك)
* قابليت حمل و پرتاب موشكهاي هوا به هواي ساخت اسرائيل: Python4 و Python5 (جهت مدل F-16I)
* رادار بسيار پيشرفتهء APG-68(V)9 از نوع AESA يا Active Electronic Scanning Array با سرعت پردازش بالاتر و حافظهء داخلي بيشتر، با قابليت تفكيك‏پذيري بالا و مكان‏يابي دقيق براي شناسايي اهداف زميني

* قابليت همسان‏سازي اطلاعات رسيده از غلافهاي هدف‏ياب مختلف نظير Sniper XR/Pantera ساخت لاكهيدمارتين و Litening ساخت نورثروپ – گرومن – رافال و استفاده از اطلاعات رسيده به وسيلهء اين غلافها در جهت پرتاب بمبهاي هدايت شونده به وسيلهء مكان‏ياب جهاني (GPS guided) يا بمب‏هاي هدايت ليزري نظير:
GBU-31 Joint Direct Attack Munition موسوم به JDAM
AGM-154 Joint Standoff Weapon موسوم به JSOW
CBU-103/104/105 Wind Corrected Munitions Dispenser موسوم به WCMD

* قابليت حمل غلافهاي ناوبري و نشانه‏گذاري LANTIRN و TACAN يا tactical air navigation
* سيستم اندازه‏گير فاصله تا هدف (DME) يا distance measuring equipment
* گيرنده وي اچ اف براي فرود ايمن (VOR) يا VHF omni directional receiver
* سيستم يكپارچه شدهء ناوبري ليزري موسوم به INS يا Ring Laser Gyro Inertial Navigation System
* مكان ياب جهاني (GPS) يا Global Positioning System
* سيستم ديجيتال عوارض زمين (برنامه‏ريزي جهت عدم برخورد با كوه و تيه براي مخفي ماندن از رادار) موسوم به DTS يا Digital Terrain System

قسمت اول

 

F-16 Fighting Falcon

آشنايي با شاهين شكاري F-16

پيدايش هواپيماي موفق شكاري - رهگير معروف F-16، واكنشي بود به نقائص و مشكلات بروز كرده در جنگنده‏هاي شركت كننده در جنگ ويتنام.

به دنبال موفقيت هواپيماي كوچك، چابك و بسيار مانورپذير F-86 Saber در جريان جنگ كره، جنگنده‏هاي ساخت ايالات متحده به شكلي تغيير يافتند تا داراي حداكثر سرعت، ارتفاع، قدرت رادار، مانورپذيري، ديد خلبان و ساير مواردي باشند كه مورد نياز نبردهاي «فاصلهء نزديك» است. اين تمايلات ويژه، در ساخت جنگندهء F-4 فانتوم توسط كارخانهء معظم مك‏دانل‏داگلاس به حد اعلا رعايت شد، به طوري كه موفقيت در طراحي بي‏نقص و بي‏نظير آن، اين جنگنده را، هم نيروي هوايي و هم نيروي دريايي در طول جنگ ويتنام به خدمت گرفتند.

F-86 Saber

F-4 در اصل به منظور رهگيري و شكار هواپيماهاي جنگي دشمن و ايجاد دفاع هوايي ساخته شد، ماموريتي كه در آن زمان از عهدهء هيچ جنگنده‏اي بر نمي‏آمد، زيرا تا آن زمان، ناوگان هوايي ايالات متحده، هيچگاه مورد تحديد جدي حملات هوايي جنگنده‎‏هاي دشمن واقع نشده بود. اما با وجود F-4 اين امر (دفاع هوايي) امكان‏پذير مي‏شد جنگندهء F-4 بدين منظور طراحي شده بود تا از ناوگان هوايي، محافظت به عمل آورده و با واكنشي سريع، ارتفاع پروازي خود را افزايش دهد، سريعن به سرعتهاي مافوق‏صوت دست يابد و به وسيلهء موشكهاي هدايت شونده توسط رادارش، جنگنده‏هاي مهاجم را در فواصل بسيار دور، ساقط نمايد.

اما F-4 در جريان جنگ ويتنام به عنوان يك هواپيماي تهاجمي به كار رفت نه يك شكاري. F-4 به هيچ وجه براي نقشي كه برايش در نظر گرفته شده بود، مناسب نبود. اما در مقابل، خلبانان بسيار كم‏تجربهء ويتنام شمالي با جنگنده‏هاي كوچك و بسيار مانورپذير ميگ21 پرواز مي‏كردند و گاهن آمار شكار جنگنده در نبردهاي هوايي 2 به 1 به نفع آنها شده بود، در حالي كه اين آمار در جنگ كره 13 به 1 (به نفع آمريكا) بود.

با طولاني شدن جنگ ويتنام و سخت‏تر شدن نبرد، اين موضوعات در مورد نقائص F-4 عمومن پذيرفته شده بود:

1- بزرگي: خلبانان F-4 اغلب مي‏توانستند هنگام نبرد، يكديگر را در فواصل دور پيدا كنند ولي آنها نمي‏توانستند جنگنده‏هاي كوچكتر ميگ21 را ببينند در حالي كه خلبانان ميگ21 آنها را به راحتي مشاهده مي‏كردند.

2- ديد ضعيف خلبان: به منظور كاهش اصطكاك هوا (پسا) در سرعتهاي بالا، F-4 و تمام جنگنده‏هايي كه قبل از F-14 ساخته شده بودند، داراي كاناپي حبابي شكل نبودند. (كاناپي = شيشه بالاي سر خلبان) كاناپي F-4 به نحوي طراحي شده بود كه خلبان تنها مي‏توانست مقابلش را ببيند و ديد پائين و اطرافش بسيار ضعيف بود و ديد عقب اصلن وجود نداشت.

3- مانورپذيري ضعيف: F-4 به هنگام گردش سريع به اطراف، متحمل فشار ثقلي معادل 7g مي‏شد، اين ميزان تحمل g در زمان خودش قابل قبول بود ولي اين گردش سريع، باعث از دست رفتن انرژي حركتي هواپيما مي‎شد. (كاهش شديد ارتفاع يا سرعت)

4- كارايي موقت: توانايي بسيار ضعيف F-4 در تغيير سريع جهت حركت (مانور) مخصوصن اين كه چرخش سريع به اطراف، باعث ايجاد فشار g بالا مي‏شد.

5- قيمت: جنگندهء بزرگ F-4 از نظر هزينه‏هاي تعمير و نگهداري، بسيار گران‏قيمت محسوب مي‎شد. اين به معناي آن بود با اختصاص بودجهء برابر، تعداد بسيار بيشتري ميگ21 قابل خريداري بود.

6- نداشتن مسلسل: F-4 جنگنده‏اي بود كه (انواع اوليهء آن) فاقد مسلسل بودند. بنابراين اين جنگنده قادر نبود در نبردهاي بسيار نزديك هوايي شركت نمايد. (تنها در مدل F-4E مسلسل نصب شده است)

7- مداومت عملياتي: برد عبوري F-4 قابل قبول بود، اما هنگام درگير شدن در انجام مانورهاي سخت، سوخت زيادي از دست مي‏داد و اين مشكل مهمي بود.

یک فروند F-4D بر فراز ویتنام جنوبی در حال انجام گشت هوایی

اما اين انبوه عظيم از مشكلات به وسيلهء قابليت يك نبرد هوايي خاص، تا حدي توجيه‏پذير مي‎شدند و آن هم اين بود كه در نبردهاي هوايي ماوراي ديد (BVR) جنگندهء F-4، از موشكهاي دوربرد هدايت شوندهء راداري خود سود مي‏جست؛ اما اين عقيده نيز در جنگ ويتنام به دو دليل مردود شد:

* اول اينكه رادار نمي‏توانست به درستي هواپيماهاي دشمن را (از خودي) شناسايي و رديابي كند. عمليات انجام شده در اين حالت، اين خطرپذيري را داشت كه يك هواپيماي خودي هدف قرار بگيرد. بنابراين خلبانان براي احتراز از شليك اشتباهي، به هدف نزديك مي‏شدند تا قبل از شليك، آن را با چشم شناسايي كنند. اين امر، تئوري موشكهاي دوربرد هدايت شوند توسط رادار را مورد ترديد قرار مي‏داد.

* دوم اينكه قابليت موشكهاي هدايت راداري اسپارو (Sparrow) در جنگ ويتنام بسيار ضعيف بود و تنها در 10% از شليكها، موفق عمل مي‏كردند.

ناخرسندي مقامات عاليرتبهء پنتاگون از اين نقائص، آنها را به سمت طراحي جنگندهء F-15A Eagle براي نيروي هوايي و F-14A Tomcat براي نيروي دريايي كشاند. تا اين مقال، تنها در مورد برنامه‏هاي نيروي هوايي (براي توليد جنگنده) بحث كرديم.

F-15A

جنگندهء F-15 داراي ديد عالي براي خلبان بود. يعني خلبان مي‏توانست 360 درجه اطرافش را به راحتي ببيند. اين جنگنده داراي قابليت مانورپذيري عالي در سرعتهاي بالا بود و يك مسلسل 20 ميلي متري نيز روي آن نصب شده بود. ضمنن براي جبران مشكل گردش هواپيماي F-4، اين جنگنده مي‏توانست بسيار سريع‏تر و در ارتفاعي بالاتر از آنچه F-4 قادر به آن بود، انجام وظيفه نمايد و به طور بي‏نظيري داراي نرخ اوج‏گيري و شتاب‏گيري بالا بود. اين جنگنده همچنين مجهز به رادار بسيار قدرتمندي شده بود كه داراي قابليت ديدپائين - شليك پائين بود. (يعني جنگنده‏هايي را كه در ارتفاع پائين‏تر پرواز مي‏كردند با رادارش شناسايي مي‏كرد و بازتابش امواج، با امواج ارسالي از سطح زمين مخلوط نشده و هواپيماي دشمن قابل شناسايي شدن مي‏گشت) ضمنن از موشك اسپارو به عنوان سلاح اصلي، سود مي‏جست.

با اين حال، گروهي گمنام كه از آنها به عنوان مافياي صنعت هواپيماهاي جنگي نام مي‏بريم، جنگندهء F-15 را به سمتي اشتباه سوق دادند. در اين مقاله از مافياي صنعت هواپيماهاي جنگي به اشخاصي مانند: پير اسپري (Pierre Sprey) به عنوان تحليل‏گر سيستم‏ها، چارلز ئي مي‏يرز (Charles E. Meyers) به عنوان سرخلبان آزمايشگر و جان بويد (John Boyd) به عنوان خلبان افسانه‏اي جنگنده، نام برده شده است.

F-15 اي كه مد نظر مافيا بود، بسيار بزرگتر و گران‏قيمت‏‎تر از F-4 تمام مي‏شد. مافيا، پولهاي بسياري را خرج افزايش سرعت F-15 به 2.5 ماخ و ارتفاع به 65000 فوت، خرج كرد و يك پرتابگر موشكي ناكارآمد را براي عمليات BVR (ماوراي ديد) حفظ نمود زيرا به وسيلهء اين پرتابگر، با افزايش سرعت F-15 يا انجام مانورهاي سنگين، موشكهاي اسپارو نمي‏توانستند به درستي عمل نمايند، زيرا اين پرتابگر، حداكثر در سرعت 1.6 ماخ و فشار ثقل 6g قابليت پرتاب اسپارو را داشت؛ ضمن اينكه در چنان سرعتي، خلبان به درستي نمي‏توانست با دشمن درگير شود و شعاع گردش هواپيما (در آن سرعت) آن قدر افزايش مي‏يافت كه خلبان نمي‏توانست هواپيماي دشمن را در سايت نشانه‏روي خود حفظ كند.

F-15A در کنار F-16A

چيزي كه مورد نياز نيروي هوايي بود، اما مافيا نمي‏‎پسنديد، هواپيمايي بود مانند جنگندهء موفق جنگ جهاني دوم P-51 (موسوم به Mustang) يا هواپيماي موفق جنگ كره يعني F-86 (موسوم به Saber): كه همگي داراي جثهء كوچك بوده و با داشتن قيمت مناسب، مي‏توانستند به تعداد زياد، خريداري شوند. البته بايد به اين نكته نيز توجه داشت كه جنگندهء F-104 در اين مقال نمي‏گنجيد، زيرا داراي نرخ اوج‎گيري و شتاب بسيار عالي اما داراي بالهايي كوچك بود كه باعث مي‏شد اين جنگنده داراي برد پروازي كم و قابليت مانورپذيري بسيار محدود باشد.

P-51 Mustang

جنگندهء جديد مي‏بايست انقلابي در زمينهء مانورپذيري به وجود آورد، مداومت پروازي داشته باشد، شتاب‏گيري‏اش سريع باشد و بتواند در سرعتهاي زيرصوت و حدودسرعت صوت، ضمن اوج‏گيري، به نبرد هوايي با جنگنده‎‏هاي دشمن بپردازد. اين جنگنده مي‏بايست داراي مسلسل بوده و اولين سلاح‏اش، موشك حرارت‏ياب سايدوايندر (Sidewinder) باشد كه پيشتر، قابليتهاي خوب آن در جنگ ويتنام به اثبات رسيده بود. در حالي كه برد موثر سايدوايندر به 3 مايل محدود بود، مافيا اصرار داشت كه شكار هواپيماهاي دشمن، بايد در هر حالتي، در مسافتي بسيار دور قابل، انجام باشد. برخي از اعضاي مافيا بر اين نكته اشاره كردند كه جنگنده‏هاي كوچك اصلن راداري نخواهند داشت و اگر داشته باشند داراي برد و ديد محدودي خواهد بود. (يعني توليد جنگنده‏هاي كوچك، مدنظر مافيا نبوده است) البته، مقامات نيروي هوايي نيز، خواهان جنگنده‎اي كوچك و بدون رادار نبودند. برآوردن خواسته‏هاي نيروي هوايي نيز از F-15 مورد انتظار بود كه اين نيز، برنامهء مورد اولويت نيروي هوايي ايالات متحده بود.



طرح مناقصهء جنگندهء سبک وزن (LWF)

اما مافياي جنگنده، سود سرشاري از نتايج جلسات كنگره و جلسات سري وزارت دفاع حاصل كرد. به سال 1971، نمايندهء ارشد وزارت دفاع – ديويد پاكارد – براي حاصل شدن نيازها (مورد توجه مافيا)، برنامهء جديدي براي مناقصهء توليد يك جنگندهء سبك‎وزن (LWF) را اعلام كرد.
LWF مخفف Lightweight Fighter

جنگندهء LWF مي‏بايست وزني حداكثر 20000 پاوندي داشته باشد (نصف وزن F-15)، قيمتي به غايت كم، جثه‏اي كوچك و داراي قابليتهاي عالي پروازي در سرعتهاي بالاي 1.6 ماخ و ارتفاع 40000 فوت باشد؛ در نهايت دو طرح براي رقابت، انتخاب شدند.
صنايع هوافضاي ايالات متحده به درستي دريافته بودند كه صرفنظر از مخالفت نيروي هوايي، گونه‏هاي محتلف LWF، توان بالقوه‏اي براي سودآوري در فروش به مشتريان خارجي خواهند داشت؛ به ويژه براي جايگزيني جنگندهء مشكل‏ساز F-104 در بين متحدين خارجي ايالات متحده.

F-104

بوئينگ، جنرال‏‏دايناميكز، لاكهيد مارتينز و راكول هركدام، طرح اوليهء يك جنگندهء تك موتوره را ارائه كردند. ولي طرح نورثروپ يك جنگندهء دو موتوره بود كه در حقيقت، پول پرداخت شدهء نيروي هوايي را، صرف طراحي يك مدل پيشرفته و توسعه يافته از جنگندهء صادراتي F-5 كرده بود. طرحهاي ارائه شده از طرف بوئينگ و جنرال‏دايناميكز، از ابتدا سرآمد بقيه بودند و طرح نورثروپ نيز ضعيف‏ترين آنها بود.
اما در ميانهء راه مناقصهء طرح، برخي مشتريان خارجي، تمايل خود را براي خريد يك جنگندهء جديد تك‏موتوره اعلام كردند، به ويژه آنكه طرح قبلي جنگندهء تك موتورهء مافوق‏صوت، يعني F-104، مشكلات فراواني را در امر ايمني پرواز به وجود آورده بود و برخي مشتريان، مايل به تكرار اين گونه مشكلات در طرح جديد نبودند.

نيروي هوايي تصميم گرفت يكي از دو طرح را كه يكي از آنها دو موتوره بود، انتخاب كند كه البته طرح دو موتورهء شركت نورثروپ يكي از برندگان احتمالي بود كه به علت برخي نقائص، احتمال كمي براي برنده شدن داشت.
هنگامي كه طرح جنرال‏دايناميكز به علت شايستگي نسبت به ساير طرحها، انتخاب شد، اين امر باعث رنجش شديد شركت بوئينگ شد زيرا طرح مورد مناقصه، در ميانه‎هاي راه، توسط نيروي هوايي دچار تغييراتي شده بود. اعتراض رسمي بوئينگ نيز، در دادگاه نتيجه‏اي دربرنداشت.

از دو طرحي كه توانستند ادامه حيات دهند، يكي طرح YF-16 متعلق به جنرال‏‎دايناميكز بود و ديگري طرح YF-17 متعلق به نورثروپ. YF-17 داراي طرح و شكلي متعارف بود كه كمي از F-5 بزرگتر بود؛ در حالي كه YF-16 طرح نو و ابتكاري بود كه تكنولوژي‏هاي جديد بسياري را به هم آميخته بود و در برخي موارد از جنگندهء گران‏‏‎قيمت F-15 برتر بود.

YF-17 Cobra

خصوصيات ويژهء YF-16 عبارت بودند از:

1- سيستم پرواز با سيم (FLY BY WIRE)
از ابتدا، YF-16 براي كنترل پرواز، هيچ ارتباط مستقيمي بين خلبان و سطوح كنترلي نداشت. به جاي آن، اهرم و سكان كنترل هواپيما به يك كامپيوتر چهارگانهء تشخيص‏دهندهء خطا متصل شده بودند كه سكانهاي افقي، عمودي و شهپرها را حركت مي‏دادند. اين امر، مزاياي فراواني نسبت به سيستم كنترلي معمولي داشت: عكس‏العمل سريع‏تر، تصحيح حركت سطوح كنترلي بر اساس وزش باد يا توده هواي گرم بدون نياز به واكنش خلبان. اين سيستم مي‏توانست براي مشكلات آئروديناميكي هواپيما برنامه‏ريزي شود و يك پرواز مطلوب را فراهم آورد. از همه مهمتر، بالا رفتن ايمني پرواز در حالات پرواز بي‏ثبات است.

2- ثبات منفي (NEGATIVE STABILITY)
تمام هواپيماهايي كه تا آن موقع طراحي شده بودند، داراي ثبات آئروديناميكي بودند. بدين معني كه مركز ثقل وارده، برابر برآيند نيروي كشش واردهء وزن و مركز فشار (پسا يا اصطكاك) قرار داشت. (نيروي كشش = نيروي وزن + اصطكاك)

a) به منظور توضيح تفاوت طراحي پايدار و ناپايدار، يك مقواي كاغذي را در نظر بگيريد. آن از لبه‏هايش گرفته و روي هوا به سرعت حركتش دهيد. آن مقوا به پشت دستهاي شما برمي‏گردد در حالي كه كاملن استوار است. اين نمونه‏اي از يك طراحي پايدار است. حال از لبه‏هاي مقوا گرفته و آن را به سمت جلو روي هوا هل دهيد. اين مقوا روي هوا به سرعت عقب و جلو مي‏رود و غيرقابل كنترل مي‏‎شود. اين هم نمونه‏اي از طرح ناپايدار است.

a) قسمت داخل يك طرح پايدار آئروديناميكي كه در هواپيماها قسمت دماغه مي‏باشد، سنگين است و تمايل به به پائين دارد. بنابراين سكان‏هاي افقي بايد به سمت پائين كج شوند تا هواپيما مماس بر سطح افق قرار گيرد. علاوه بر اينكه سعي مي‏شود نوك هواپيما مماس بر افق قرار گيرد، سكان‏هاي افقي، نيروي پساي منفي را نيز متحمل مي‏شوند تا هواپيما را در وضعيت صحيح حفظ نمايند. براي كاهش اين پساي منفي ايجاد شده، بالها بايد طوري طراحي شوند كه به قدري كافي بزرگ بوده و بتوانند نيروي كشش مثبتي ايجاد كنند، اما اين امر باعث افزايش وزن و اصطكاك شده و در نتيجه قابليت پروازي هواپيما، كاهش مي‎يابد. براي تغيير اين وضعيت كه مستلزم ايجاد تغييرات جهتي سنگين در سطوح كنترلي هواپيماست، تاثير «طرح منفي» نقش عمده‏اي را بازي مي‏كند و به مانند ماليدن كره بر روي نان در نبردهاي هوايي مي‏باشد.

c) بدين طريق، YF-16 اولين جنگندهء داراي طراحي ناپايدار آئروديناميكي در جهان شد، با مركز ثقلي كه پشت قسمت وسط هواپيما قرار داشت و بدين طريق، نوك هواپيما، تمايل داشت به سمت بالا قرار گيرد. بنابراين براي پرواز در سطح افق، مي‏بايست سكان افقي، دم هواپيما را هنگام پرواز بالا ببرد، به همين جهت، كل هواپيما به سمت بالا رفتن متمايل مي‎شد. در اين حالت سطوح كنترلي بالا برندهء هواپيما به جاي تقابل با بالها، در جهت آنها كار مي‏كنند، مساحت بالها، وزن و پسا كاهش مي‏يابد. سطوح كنترلي هواپيما نيز به طور ثابت يا به پائين متمايل هستند يا بالا. اين گرايش به سمت بالا يا پائين نيز تمامن به وسيله سيستم كامپيوتري «پرواز با سيم» بدست آمده و تصحيح مي‏شود نه به وسيلهء خلبان. اگر اين سيستم كنترلي بدست خلبان هدايت مي‏شد و خطايي بروز مي‏كرد، هواپيما فورن از هم متلاشي مي‏شد در حالي كه اين امر، هرگز (در سيستم كامپيوتري پرواز با سيم) اتفاق نمي‏افتد.


3- تحمل فشار ثقل بالا (HIGH G LOADS)
تا پيش از اين، جنگنده‏هايي كه طراحي شده بودند، حداكثر تا فشار ثقل هفت برابر (7G) را تحمل مي‏كردند زيرا تا آن موقع، عقيده بر اين بود كه خلبان، يك سقف معين براي تحمل فشار ثقل دارد كه هرگز از اين مقدار (7G) بيشتر نمي‏شود. YF-16 جنگنده‏اي بود كه مي‏توانست به جاي 13 درجهء معمول، تا 30 درجه،‏ زاويهء حملهء مداوم داشته باشد و اين به معناي افزايش توان خلبان در تحمل شتاب ثقل 9 برابر (9G) بود. به علاوه اهرم كنترل اصلي هواپيما، به جاي وسط كابين، در سمت راست نهاده شده بود و دستهء صندلي براي راحتي خلبان تعبيه شده بود تا خلبان راحت‏تر بتواند كشش 9 برابر را تاب بياورد.


4- ديد خلبان (PILOT VISION)
ديد عالي دايره‏وار و بي‏سابقه‏اي براي خلبان فراهم آورده شده و كاناپي در قسمت جلو، بدون خم‏شدگي طراحي شده بود.


5- محدوديت رشد (GROWTH PREVENTION)
نوع طراحي بدنه (در YF-16) يك ويژگي باارزش محسوب مي‏شد. به طور متوسط، با افزودن امكانات جديد، به ازاي هر روز، يك پاوند به وزن هواپيما افزون مي‏شود، قيمت تمام شده افزايش و قابليتهاي پروازي كاهش مي‏يابد. به عنوان مثال در جنگندهء F-15 حجمي برابر 15 فوت مكعب جهت افزودن ملزومات اضافي در نظر گرفته شده است. اما در طراحي YF-16 با يك ديد افراطي و به طور عمدي، فضاي خالي بسيار اندكي، معادل تنها 2 فوت مكعب، (به طور واضح جهت پيشگيري از رشد) در نظر گرفته شده است.
در يادداشت محرمانهء يك عضو «خانهء كميتهء خدمات نظامي» به دبيرخانهء نيروي هوايي، با تاكيد ذكر شده است كه تغييري در ميزان فضاي خالي طرح F-16 ايجاد نشود و از تغيير در جهت افزايش فضاي خالي عبارت «شمش حلبي با روكش طلا» نام برده است.
خانهء كميتهء خدمات نظامي = House Armed Services Committee
شمش حلبي با روكش طلا = gold-plated junk


6- شعاع عمليات رزمي و مداومت پروازي (COMBAT RADIUS AND PERSISTENCE)
جنرال‏دايناميكس براي YF-16 يك موتور توربوفن در نظر گرفت كه در اصل همان موتوري بود كه پيشتر به صورت دوتايي در F-15 به كار گرفته شده بود. به كارگيري يك موتور، از وزن كلي و اصطكاك هوا (پسا) مي‏كاست. استفاده از موتور توربوفن به جاي موتور جت معمولي (توربوجت)، به طور زيادي، باعث كاسته شدن مصرف سوخت مي‏گشت. به علاوه، طراحان YF-16 از يك بدنهء آئروديناميكي از نوع Blended (شكل آئروديناميكي كه در آن، اجزاء اصلي بدون هيچ خط يا حد و مرز مشخصي به يكديگر متصل مي‏شوند) استفاده كرده بودند كه بال به تدريج به سمت ريشه، ضخيم‏تر مي‎شد و با بدنه درهم مي‏آميخت و نقطهء اتصال با چشم قابل مشاهده نمي‏شد. فضايي كه بدين طريق (كلفت شدن تدريجي بالها به سمت ريشه) ايجاد مي‎‏شد با سوخت پر مي‏گشت. بدين طريق با ذخيرهء درصد قابل ملاحظه‏اي از سوخت مورد نياز در بالها و موتور كم‏مصرف، YF-16 قادر مي‎شد تصورهاي قبلي را مبني بر كوتاه‏برد بودن هواپيماهاي كوچك، باطل كند.


7- يكپارچگي رادار (RADAR INTEGRATION)
از آنجا كه YF-16 به هيچ نوع موشك هدايت شوندهء راداري مجهز نشده بود، تنها مي‏توانست در نبردهاي نزديك هوايي (قابل رويت) شركت كند. علاوه بر اين، حجم و فضاي كمي كه مي‏توانست رادار را در بر بگيرد، مانع نصب رادار پرقدرت مي‏‎شد و از اين رو، برد رادار محدود بود. با اين حال، رادار كوچك جديدي با تكنولوژي پيشرفته ابداع شده بود كه قدرت عالي در ديد پائين (look-down) داشت. از آن مهم‏تر، رادار جهت نبردهاي نزديك بصري (visual) سازمان‏دهي شده بود. در اين رادار، تصويري از هواپيماي هدف بر روي صفحه شيشه‏اي نمايشگر سربالا (مقابل خلبان) نمايانده مي‎شود، سپس خلبان با نگاه به هدف، آن قدر به آن نزديك مي‎شود تا هدف را با چشم بتواند ببيند.

YF-16

YF-16 و YF-17
در مقام قياس بين هواپيماي YF-17 ساخت نورثروپ كه اندكي از YF-16 بزرگتر و داراي دو موتور توربوجت كوچكتر بود، بايد گفت با آنكه از نظر قيمت، YF-17 ارزان‏تر بود، ولي برد و مداومت پروازي كمي داشت. در YF-17 از مشكل اصلي موتورهاي توربوفن به كار گرفته شده در YF-16 پرهيز شده بود و آن نيروي اوليه‏اي بود كه براي به حركت درآوردن توربين‏هاي بزرگ استفاده شده در موتور توربوفن از حالت ايستا به حالت ايجاد حداكثر قدرت نياز بود كه گاهن تا شش ثانيه هم به طول مي‏انجاميد. با كمي اغماض، در واقع پروژهء YF-17 بهتر از آني پيشرفت كرده بود كه مورد انتظار بود و اين هواپيما را در موقعيت بهتري از قبل، قرار مي‎داد. نورثروپ اينطور استدلال مي‏‎كرد كه يك طرح دو موتوره، ايمني بيشتري به همراه مي‏‎آورد و براي اثبات مدعايش، تجارب خود را با جنگندهء دو موتورهء F-5 مثال مي‎زد.

نيروي هوايي نمي‏توانست جوابي متقاعد كننده براي اين پرسش بيابد كه در يك نبرد واقعي، هواپيماي يك موتوره مناسب است يا دو موتوره و آيا احتمال بروز نقص فني در نوع دو موتوره دو برابر يك موتوره است يا خير. از نظر نيروي هوايي، کارايي بالاتر، به معناي قابليت مانور بهتر، برد پروازي بيشتر و قيمت کمتر بود، که آن روزها YF-16 واجد تمامي اين شرائط مي‏شد و بدين ترتيب به سال 1976، هواپيماي F-16 به جاي F-17انتخاب شد.

نيروي هوايي براي در اختيار گرفتن «جنگندء سبك‏وزن» در شرائط نامساعدي قرار گرفته بود زيرا جنگندهء برتري هوايي F-15 در مانورپذيري و دورپرواز بودن، داراي برتري خاصي بود. F-15، يك جنگندهء به تمام معناي مخصوص نبرد در همهء جاي دنيا بود كه متوسط سرعتش حدود 1.2 ماخ يا بيشتر بود، اما F-16 يك برگ برنده را در مقابل F-15 حفظ كرده بود؛ برخي از اين مشكلات كه باعث برتري طرح F-16 مي‎شدند، نقش اين هواپيما به عنوان يك «جنگندهء نوساني» بود كه قادر بود هم ماموريتهاي «هوا به هوا» و هم «هوا به زمين» را انجام دهد، در حالي كه F-15 يك جنگندهء اشرافي مخصوص نبردهاي هوايي بود.
جنگندهء سبك‏‎وزن = Lightweight Fighter
جنگندهء نوساني = Swing Fighter

مهمترين مسئلهء باارزش براي F-16 آن بود كه توسط يك شركت گمنام طراحي و توسعه يافت؛ دانستن اين موضوع كه هواپيمايشان هر لحظه ممكن است از پروسهء طراحي و توليد حذف شود، به طراحان جنرال‏دايناميكز الهام شده بود هر كاري كه از دستشان بر مي‏آيد در جهت اثبات توانايي طرحشان و عدم افزايش قيمت، انجام دهند. براي مثال در حالي كه 25% هواپيماي F-15 از فلز (گران‏قيمت) تيتانيوم ساخته شده بود، در F-16 استفاده از اين فلز محدود به تنها 2% شده بود. يا در مثالي ديگر، ورودي هواي موتوري كه ثابت بود نسبت به نوع متغير، باعث حفظ قيمت پائين هواپيما مي‏شد؛ هرچند ورودي‏هاي هواي متغير، باعث قابليتهاي پروازي بهتر در سرعتهاي بالاي 1.5 ماخ مي‏توانستند بشوند.
F-16 در دست‏يابي به هر نوع استانداري، موفق بود. نيروي هوايي ايالات متحده، به سختي ولي با موفقيت توانست از قابليتهاي «عمليات زميني» اين جنگنده در جريان جنگ 1991 خليج‏فارس و تمام عملياتهاي بعد از آن، بهره ببرد؛ ولي بزرگترين موفقيت در استفاده از اين جنگنده، از آن نيروي هوايي اسرائيل است.
ضد عمليات زميني = Air-to-Ground

با نگاهي مثبت به آنچه كه واقع شده، از گذشته تا به امروز (2006) و نقاط برتري، مي‏بينيم كه چگونه طرح اوليهء مفهومي YF-16، زيبا و بي‏نقص بوده است:
طرح اوليهء مفهومي = Original Concept


1- سيستم پرواز با سيم (FLY BY WIRE)
سيستم پرواز با سيم، يك موفقيت روشن به شمار مي‏رفت. امروز اين سيستم در همهء جنگنده‏هاي بال‏ثابت و تمام هواپيماهاي تجاري به كار گرفته مي‎شود.

2- ثبات منفي (NEGATIVE STABILITY)
ثبات منفي يا به حداقل‏رساني ثبات مثبت (انتقال مركز ثقل از مركز به پشت هواپيما)، بدون مشكل كار مي‏كند – تاكنون هيچ جنگندهء F-16 اي به اين دليل در آسمان متلاشي نشده است – و استفاده از اين سيستم روز به روز در حال افزايش است.

3- تحمل فشار ثقل بالا (HIGH G LOADS)
استاندار تحمل فشار ثقل 9 برابر (9G) كه به وسيلهء F-16 پايه‏‎گذاري شد، امروزه در طراحي تمام جنگنده‏ها مورد استفاده قرار مي‏گيرد، هرچند برخي خلبانان به سختي، توانسته‏اند به مقادير بيشتري نيز دست يابند.
خواص داشتن زاويهء 30 درجهء حمله، هنوز به روشني محرز نگرديده است و بسيار از خلبانان اعتقاد دارند كه با افزايش يا كاهش زاويهء حمله، در هنگام انجام مانورهاي سنگين، كنترل ساعت 6 (پشت هواپيما) بسيار دشوار مي‎شود. بنابراين بسياري از طرح‏هاي جديد در توسعهء صندلي و جايگاه خلبان، از چنين روشي الگو نمي‏گيرند.
به همين ترتيب محل دستهء كنترل هواپيما كه در سمت راست صندلي خلبان تعبيه شده است نيز به خوبي كار مي‏كند و دقيقن انتظارات طراحان را برآورده ساخته است.
يك بحث طولاني وجود دارد در مورد اينكه آيا سيستم كنترل (پرواز با سيم) مي‏تواند طوري برنامه‏ريزي شده باشد كه بتواند F-16 اي را از كنترل عادي خارج شده و فشار بيش از حد ثقل به آن وارد مي‏شود تحت كنترل درآورده و شتاب وارده را به 9G محدود كند، يا اينكه فشارهاي واردهء بيش از 9G در شرائط اضطراري مجاز هستند و به هواپيما و خلبان صدمه‏اي وارد نمي‏كنند.


Code One
سرخلبان ارشد آزمايشگر شركت جنرال‏‏دايناميكز به نام Phil Oestricher كه از وي در شركت با نام «سوپر خلبان» ياد مي‎شد و پنجاه سال سن داشت، توانست طي پروازي آزمايشي با YF-16، شتاب 9G را به مدت 45 ثانيه تحمل كند. وي موضوعي را با نام Code One در نشريهء داخلي شركت جنرال‏دايناميكز منتشر كرد. وي در اين مقاله به اين نكته اشاره كرده است كه وارد شدن فشار بيش از 9G براي بدنهء هواپيما بسيار مضر است، مخصوصن اينكه كمتر خلباني مي‏تواند در حالت وارد شدن فشار بيش از 9G، به درستي عمل نمايد.
كمي بعد، متاسفانه در يك حادثهء غم‏انگيز، اين خلبان در حين انجام مانورهاي سنگين و در حالي كه متحمل فشار بيش از 9G بود، به علت وارد شدن فشار بيش از حد، نتوانست اهرم كنترل را به بالا بكشد و هواپيمايش به زمين برخورد نمود و كشته شد.

Phil Oestricher جان خود را برسر F-16 گذارد

اين خلبان باتجربه شايد توانسته باشد با فشاري معادل 10، 11 يا 12 برابر G دسته و پنجه نرم كند، ولي آيا اين مسئله وي و هواپيمايش را نجات داد؟ آيا ايجاد فشار ثقل بالا، براي ديگران هم در آينده مشكل‏ساز نخواهد بود؟


4- ديد خلبان (PILOT VISION)
خلبانان F-16، طرح كاناپي (شيشه بالاي سر خلبان) را بسيار دوست دارند زيرا براي ديدن اطراف، نيازي به خم شدن ندارند. يك اشكال وارده اين است كه جهت جلوگيري از ديد مغشوش اطراف در كابين حبابي‏شكل، از تركيبات معمول ضخيم پلي‏كربنات براي قسمت مقابل كاناپي استفاده مي‏شود و اين به دليل ايجاد مقاومت در هنگام برخورد پرندگان با شيشهء مقابل خلبان است و از تركيبات نازك‏تر پلي‏كربنات نمي‏توان براي طراحي كاناپي استفاده كرد.

از آنجا كه در طراحي كل كاناپي F-16 تمامن از تركيبات ضخيم پلي‏كربنات استفاده شده است، هنگام استفاده از صندلي‏پران (جهت مواقع اضطراري خروج خلبان از هواپيما) صندلي خلبان به تنهايي نمي‏تواند شيشهء كاناپي را خرد كرده و صندلي را به بيرون برساند. بدين جهت، در هنگام خروج اضطراري، به علت نياز به خرد كردن كاناپي به وسيلهء خرج‏هاي انفجاري، زمان خروج اضطراري، اندكي افزايش مي‏يابد. ولي اگر بخواهيم عادلانه قضاوت كنيم، بايد اذعان كنيم كه طرح كلي كاناپي استفاده شده در F-16، بسيار موفقيت‏آميز بوده است و استفاده از اين طرح در F-22 نيز ادامه يافته است. اما از طرفي ديگر، در طرح «جنگندهء ضربتي مشترك» (F-35) نيازي به استفاده از ديد 360 درجهء اطراف احساس نشده است و بنابراين از طرح كاناپي با خم‏شدگي بيشتر (به جاي حبابي‏شكل) استفاده شده است.
جنگندهء ضربتي مشترك = Joint Strike Fighter موسوم به JSF

5- محدوديت در رشد (GROWTH PREVENTION)
مفهوم اوليهء يك جنگندهء كوچك، مخصوص عمليات در روز و هوا به هوا، قبل از ساخت اولين نمونه، از دست رفته تلقي مي‏شد. دماغهء هواپيما آن قدر كشيده طراحي شده بود كه طول مدل يك نفره به اندازهء طول مدل دو نفره به نظر مي‏رسيد، ضمن اينكه قابليت عملياتهاي «هوا به زمين» نيز بدان افزون گشته بود.
با پيشرفت برنامهء توليد، F-16 به طور فزاينده‏اي بزرگتر و سنگين‏تر شد و قادر شد توانايي‏هاي بيشتري داشته باشد: حمل و پرتاب موشكهاي هدايت‏شوندهء راداري آمرام، پرتاب كننده‏‏هاي Chaff و Flare (گمراه‏كنندهء موشكهاي ضدهوايي) و جايگاههاي خارجي بسياري براي حمل و پرتاب انواع تسليحات.
با تمام اين تفاصيل، وزن افزوده شده، بابت قابليتهاي اضافي هواپيما، هنوز در حدود نصف پاوند در روز باقي مانده بود و بنابراين نظرات اوليهء طراحان هواپيما، به هدر نرفته بود. (استاندارد افزايش قابليتهاي رزمي يك جنگنده با امكانات جديد و به روز، بر اساس افزايش يك پاوند در روز، از زمان به خدمت گرفته شدن جنگنده، درنظر گرفته مي‎شود)

6- شعاع عمل رزمي و برد پروازي (COMBAT RADIUS AND PERSISTENCE)
F-16 با بدنهء آئروديناميكي يك تكه (blended)، بسيار عالي عمل مي‏كرد هر چند كه چنين طرحي در اغلب طرح‏هاي جديد، تقليد و به كار گرفته نشد.

7- رادار يكپارچه‏سازي شده (RADAR INTEGRATION)
يكپارچه‏سازي رادار با سيستم‏هاي بصري، بسيار موفقيت‏آميز از كار درآمد و اكنون به استانداردي در طراحي جنگنده‏ها، تبديل شده است.

نتيجهء پروژهء LWF
به تاريخ ژانويهء 1972، تيم برنامه‏ريز جنگندهء سبك‏وزن (LWF)، از كارخانجات هواپيماسازي آمريكا درخواست كرد هركدام طرح مورد نظر خود را ارائه دهند. كارخانجات شركت كننده در مناقصه، به تيم سازمان دهندهء پروژه اعلام كردند كه مشخصات مورد نياز اعلام شده براي طرح LWF، اين پروژه را به سمت ساخت يك جنگندهء برتري هوايي سبك سوق مي‏دهد.
در نهايت طرح دو شركت نورثروپ و جنرال‏دايناميكز پذيرفته شد و از آنها خواسته شد كه هركدام طرح اوليه خود ساخته و ارائه دهند تا در نهايت، ارزيابي شود كه كدام طرح، مطابق الگوهاي درخواستي در مناقصه، توليد شده است.
آنها از اين دو شركت موكدن خواسته بودند كه در طرحشان، از تكنولوژي‏هاي به روز استفاده كنند. اين دو شركت در توليد طرحشان از آزادي عمل كامل برخوردار بودند تا بتوانند ديدگاه مورد نظر خود را براي توليد جنگندهء برتري هوايي سبك‏وزن، دقيقن پياده كنند و تنها در برخي موارد خاص، محدوديت داشتند.

نورثروپ جنگندهء دوموتورهء YF-17 را توليد كرد كه مطابق الگوهاي آئروديناميكي و به دو موتور پرقدرت آراسته شده بود. جنرال‏دايناميكز نيز در مقابل، جنگندهء YF-16 را توليد نمود كه از يك موتور توربوفن با نام F100 بهره مي‏برد.

هنگامي كه پروژهء ساخت جنگ سبك‏وزن در اوايل سال 1975 تكميل شد، هر دو طرح فوق‏الذكر، نشان دادند كه مطابق برنامهء درخواستي پيش رفته‏اند. هر دو نمونهء اوليهء ساخته شده بسيار خوب از آب درآمده بودند و هر دو براي خدمت در نيروهاي نظامي، انتخاب شدند.

به تاريخ 13 ژانويهء 1975، نيروي هوايي اعلام كرد كه جنگندهء YF-16 نيازهاي اين نيرو را براي «جنگندهء نبرد هوايي»، تامين مي‏كند و اين طرح را برنده اعلام نمود.
جنگندهء نبرد هوايي = Air Combat Fighter يا ACF

هر دوي اين جنگنده‏ها، نسبت به نيت اوليه‏اي كه مد نظر نيروي هوايي بود، در جهت استفادهء بيشتر از تكنولوژي‏هاي جديد، تغيير جهت داده بودند. هرچند طرح YF-16 داراي برتري‏هاي محسوسي نسبت به هواپيماي ساخت نورثروپ يعني YF-17 بود. در همان زمان، جنگندهء «طرح كوسه مانند» YF-16 ثابت كرد كه داراي قيمتي كمتر از آن است كه مورد انتظار بود: هم در مدل اوليهء توليد شده و هم براي توليد انبوه.
جنگندهء كوسه مانند = Shark-Like Fighter

F-16A متعلق به اسکادران 311 نيروي هوايي سلطنتي هلند، توانايي هاي اجراي مانور خود را در سرعتهاي کم نمايش مي دهد. مولدهاي دود در نوک بالها، تخمين زاويهء حملهء هواپيما را از فاصلهء دور، آسان تر مي سازند؛ هرچند زاويهء حمله در F-16A محدود به 30 درجه و در MiG-29A فراتر از 45 درجه مي باشد.

همچنين YF-16 ثابت كرد كه برتري‏اش تنها منحصر به استفاده از سيستم كامپيوتري «پرواز با سيم» نبوده بلكه اين برتري به اين دلائل مي‏باشد: نحوهء خاص طراحي صندلي خلبان، سيستم شفاف نمايشگر سربالا (HUD)، توانايي تحمل مانورهاي سنگين با فشار ثقل بالا و طرح خاص يك تكهء كاناپي (شيشه بالاي سر خلبان) كه ديد بسيار بهتري به خلبان مي‏دهد.
بنابراين، نيروي هوايي جنگندهء سبك‎وزن مورد نظر خود را انتخاب كرد: F-16.

F-16 در اصل يك جنگندهء سبك‏وزن براي شركت در نبردهاي هوايي در روز به شمار مي‎‏رفت. با اضافه شدن قابليتهاي عمليات عليه اهداف زميني، F-16 تبديل به يك «جنگندهء چند منظوره» شد.
جنگندهء چند منظوره = Multirole Fighter

مدل اوليهء F-16A كه از آن به نام Block 10 نام برده مي‎شود داراي وزن خالي معادل 15.600 پاوند بود. اين وزن خالي در مدل Block 50 به 19.200 پاوند رسيد.
F-16A به مدلهاي Block1 تا Block20 اطلاق مي‎شود كه طرحي يك نفره است. F-16B نوع دو نفرهء مدل A است.
مدلهاي F-16C و F-16D انواعي هستند كه پس از مدلهاي A و B ساخته شدند و كد شناسايي آنها با Block25 آغاز مي‎شود.
به زبان ساده، Block نشانگر يك دورهء زماني در سيرتكاملي F-16 هاست. در واقع عدد اعلام شده در Block مانند كيلومترشمار است. هرگاه اين عدد افزايش يابد بيانگر اين است كه يك پيكربندي جديد براي F-16 توسعه يافته است.
هيچكدام از F-16 ها كه داراي درجه‏بندي متفاوتي در شماره‏گذاري Block ها هستند مانند هم نيستند. هركدام از Block ها نيز به زيرمجموعه‏هايي تقسيم مي‏‎شوند. اين زيرمجموعه‏ها، پس از شمارهء Block داراي يك حرف بزرگ زبان انگليسي هستند. (براي مثال Block 15S).
بعد از سري 30 و 32، اعدادي كه به صفر ختم مي‎شوند، نشان‏دهندهء استفاده از موتور ساخت جنرال‏الكتريك، و اعدادي كه به 1 و 2 ختم مي‏شوند نشان‏دهندهء استفاده از موتور ساخت پرات اند ويتني هستند.

کابین قدیمی و آنالوگ YF-16

گونه‏هاي مختلف F-16

YF-16
نمونهء اوليهء هواپيماي F-16؛ ساخته شده به تعداد 2 فروند و به شماره سريالهاي 1567 – 72 و 1568 - 72


F-16A
مدلي است يك نفره كه اولين پروازش را به تاريخ دسامبر 1976 به انجام رساند. اولين مدل عملياتي F-16A به تاريخ ژانويهء 1979 تحويل اسكادران 338 ام در پايگاه هوايي Hill (يوتا) شد.


F-16B
مدلي دو نفره كه اندازه‏‎اش دقيقن برابر مدل A است و كاناپي حبابي شكل، كمي كشيده‏تر شده است تا روي كابين دوم را نيز پوشش دهد. براي ايجاد فضاي لازم جهت نفر دوم، از اندازهء مخزن سوخت تعبيه شده در محل دماغهء هواپيما و محل خالي تعبيه شده براي نصب و توسعهء سيستم‏هاي جديد الكترونيك پروازي، كاسته شد.
اين مدل براي آموزش به كار رفته و كابين جلو براي دانشجوي خلباني و كابين عقب براي استاد خلبان در نظر گرفته شده است.

Block 1 تا Block 5
اين مدلها همگي بر اساس F-16A/B بوده و براي نيروي هوايي ايالات متحده و نيروهاي هوايي كشورهاي اروپايي و در سال 1981 ساخته شدند. اغلب اين مدلها، تحت پروژه‏اي به نام Pacer Loft، به سال 1982، به سطح Block 10 ارتقاء داده شدند.
تمامي اين سري از F-16 ها، داراي قابليت‏هاي خوب F-16 نظير ايمني، هزينهء پائين تعمير و نگهداري و كابين كمتر پيشرفته هستند. (Block 1 ورود به خدمت 1978 و Block 5 ورود به خدمت 1979)

F-16B Block 5 نیروی هوایی اسرائیل: یکی از F-16 هایی که قرار بود به ایران تحویل شود

F-16 Block 10
312 فروندي كه تا اواسط دههء 1980 ساخته شدند و تفاوت آنها با مدل اوليهء F-16، اندك است. (ورود به خدمت 1980)


F-16 Block 15
* مدلي كه امروزه بيشتر موجود است و تعداد 3600 فروند از آن تاكنون ساخته شده است. تفاوت بين سري 10 و 15 در 2 محل حمل مهمات خارجي اضافي (كه در در زير محل ورودي هواي موتور تعبيه شده‏اند) و سكانهاي افقي كشيده‏تر (حدود 3 درصد بزرگتر) است. این مدل به سال 1981 براساس F-16A/B وارد خدمت شد و حداكثر وزن قابل برخاست آن نسبت به سري 10، كمي افزايش يافته است. (از 14968 كيلوگرم به 16057 كيلوگرم)

* همچنين شش جايگاه مخصوص عمليات راه دور (BVR) در اين سري اضافه شده است كه اين مدل را قادر مي‏سازد از موشكهاي ميان‏برد هوا به هواي AIM-7 موسوم به اسپارو، که از فاصلهء دور قابل شلیک بودند و توسط رادار جنگنده هدایت می شدند، بهره ببرد.

* كابين و سيستم‏هاي اغتشاش‏گر الكترونيك (ECM) در اين مدل بهبود يافته و حجم مايع سيستم خنك كنندهء كابين (کولر) از 7 كيلوگرم به 9 كيلوگرم افزايش است.

* به سال 1988 مدل Block 15 به موتور توربوفن ساخت پرات اند ويتني به نام F100-PW-220 مجهز شد كه اين جنگنده را قادر مي‏ساخت با حداكثر وزن 17010 كيلوگرم از زمين بلند شود.

* تغيير ديگر، افزايش زاويه نمايش سيستم نمايشگر سربالا (HUD) بود.

---